Ponadto w myśl art. 28 ust. 3a ustawy o sus należności ze składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia.
Według § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności składkowe, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt duże skutki dla niego i jego rodziny. W szczególności chodzi o przypadki szczegółowo wskazane w tym przepisie.
Dokładne wyjaśnienie
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że kontroli sądu nie podlega uznanie samo w sobie (decyzja jest uznaniowa), ale to, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r., III SA 830/00). Uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych nie może jednak oznaczać dowolności ZUS. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym organ musi rzetelnie i wnikliwie analizować wszelkie okoliczności, aby stwierdzić czy zostały spełnione przesłanki z przepisów.
Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe (np. ZUS) określa kodeks postępowania administracyjnego, a w szczególności jego art. 7, art. 77 § 1 i art. 80. Stosownie do art. 7 k.p.a. organ administracji publicznej, stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, uwzględniając interes społeczny i obywateli. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 k.p.a. organ musi w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei art. 80 k.p.a. nakazuje organowi administracji publicznej na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona. Co istotne, negatywne skutki zaniedbania czynności dowodowych należących do organu nie mogą obciążać strony, czyli tu ubezpieczonego.
Zbyt szybka ocena
W opisanej sytuacji z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że decyzja ZUS narusza przepisy k.p.a. Organ nie zgromadził i nie rozpatrzył materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, co powoduje, że jego decyzja jest przedwczesna. Co prawda ZUS oparł się na okolicznościach podanych przez czytelnika, ale niekompletnych. Sam precyzyjnie nie ocenił wszystkich okoliczności towarzyszących, działając z urzędu i kierując się podanymi zasadami k.p.a. Przede wszystkim nie ustalił, np. jakie są rzeczywiste koszty utrzymania rodziny z uwzględnieniem wszystkich wydatków na wyżywienie, ubranie itp. Bez takich ustaleń ZUS nie miał dowodów pozwalających zdecydować o braku całkowitej nieściągalności.
Zwłaszcza w sytuacji przyjęcia przez ZUS, że czytelnik jest bez majątku, przesądzającego znaczenia nie może mieć fakt, że organ egzekucyjny nie umorzył formalnie postępowania egzekucyjnego. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z 1 października 2014 r. (III SA/Łd 708/14), „sam formalny aspekt prowadzenia egzekucji nie może być podstawą do wniosku o realnych możliwościach spłaty zadłużenia przez stronę, zwłaszcza jeśli z akt sprawy wynika absolutna bezskuteczność prowadzonej egzekucji. Samo prawdopodobieństwo uzyskania dochodów należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia".
