Odchodzącym z pracy często przysługują odprawy finansowe

Warunkiem ich nabycia jest rozwiązanie stosunku pracy w przewidzianych przez prawo szczególnych okolicznościach, np. w związku ze zwolnieniami grupowymi, przejściem na emeryturę lub rentę czy śmiercią pracownika. Prawo do odprawy powstaje z chwilą ziszczenia się przesłanek ich uzyskania. Dlatego zatrudniony powinien ją dostać najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy (art. 481 kodeksu cywilnego oraz art. 300 kodeksu pracy).

Odprawy ustalamy tak jak ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, czyli zgodnie z § 14 - 17 rozporządzenia z 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (DzU nr 2, poz. 14 ze zm.). Składniki:

- w stałej stawce miesięcznej - przyjmujemy z miesiąca nabycia prawa do ekwiwalentu, czyli z miesiąca rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy,

- zmienne za okresy nie dłuższe niż miesiąc - w przeciętnej wysokości wypłaconej podczas trzech miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia ekwiwalentu; jeśli osoba pracowała krócej, to otrzymane składniki dzieli się przez liczbę dni, za które przysługiwały, oraz mnoży przez liczbę dni, jakie powinna przepracować,

- za okresy dłuższe niż miesiąc - w średniej wysokości wypłaconej podczas 12 miesięcy poprzedzających miesiąc nabycia ekwiwalentu. Uzyskany wynik stanowi wysokość miesięcznej odprawy. Jeżeli przepis przewiduje odprawę w wysokości wynagrodzenia za dwa czy trzy miesiące, średnią arytmetyczną mnożymy odpowiednio przez 2 lub 3. Gdy za pół miesiąca - dzielimy przez 2.

Podstawy wymiaru odpraw nie dzielimy zatem przez współczynnik ekwiwalentu za urlop (w tym roku wynosi on 21) tak jak przy ekwiwalencie. Poprzestajemy na oszacowaniu średniej arytmetycznej. Nie ma bowiem potrzeby ustalania wartości za jeden dzień.

Odprawy - jako świadczenia finansowe o charakterze płacowym oraz należne ze stosunku pracy - podlegają ochronie przed potrąceniami, jak wynagrodzenie za pracę. Wynika to z art. 87 k.p.

Zatrudniając przynajmniej 20 osób, musisz płacić odprawę każdemu, kogo zwalniasz z powodów od niego niezależnych.

Osobie, której umowa ulega rozwiązaniu z przyczyn jej niedotyczących, przysługuje tzw. odprawa ekonomiczna. Ale tylko wtedy, gdy jej pracodawca zatrudnia co najmniej 20 pracowników. Wynika tak z art. 1 ust. 1 ustawy z 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (DzU nr 90, poz. 844 ze zm.). Przy ustalaniu stanu zatrudnienia u danego pracodawcy decyduje moment wręczenia pierwszego wypowiedzenia z przyczyn organizacyjnych, ekonomicznych itd.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za przyczyny niedotyczące pracowników uznaje się m.in. likwidację stanowiska, redukcję zatrudnienia, zmiany organizacyjne w zakładzie związane z automatyzacją produkcji itp. Chodzi o rozstanie za wypowiedzeniem szefa lub ewentualnie za porozumieniem stron. Nawet wskazanie fikcyjnej przyczyny wypowiedzenia umowy pracownikowi w rzeczywistości zwolnionemu z przyczyn dotyczących pracodawcy nie pozbawia prawa do odszkodowania z tytułu wadliwego wypowiedzenia oraz do odprawy pieniężnej przysługującej zwolnionym z przyczyn dotyczących pracodawcy (wyrok SN z 26 stycznia 2000 r., I PKN 499/99). Za rozwiązanie umowy z przyczyn niedotyczących pracowników można uznać wypowiedzenie zmieniające warunki płacy, których pracownik nie przyjął ze względu na to, że doprowadziłoby ono do radykalnego obniżenia jego wynagrodzenia przy niezmienieniu wymagań względem pracownika (wyrok SN z 16 listopada 2000 r., I PKN 79/00). Pracownik nabywa prawo do odprawy ekonomicznej w razie:

a) konieczności zwolnienia w ciągu 30 dni co najmniej:

- 10 pracowników - gdy firma zatrudnia mniej niż 100 pracowników;

- 10 proc. pracowników - co najmniej 100, ale mniej niż 300;

- 30 pracowników - minimum 300 lub więcej pracowników; Rozwiązanie umowy o pracę może nastąpić w trybie:

- wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę;

- porozumienia z inicjatywy pracodawcy, które dotyczy co najmniej 5 pracowników;

b) konieczność zwolnienia choćby jednej osoby, gdy:

- wypowiedzenie następuje z przyczyn niedotyczących pracownika;

- jest to wyłączny powód wypowiedzenia.

Odprawa z racji zwolnienia z przyczyn niedotyczących pracownika zależy od stażu pracy w danym przedsiębiorstwie i wynosi:

- miesięczne wynagrodzenie - przy stażu krótszym niż dwa lata,

- dwumiesięczne - od dwóch do ośmiu lat,

- trzymiesięczne - ponad osiem lat.

Osobie przejętej przez inny zakład w trybie art. 23k.p. do stażu uprawniającego do odprawy wliczamy zatrudnienie u obydwu pracodawców >patrz przykład 2.

Pani Ela przepracowała pięć lat w firmie Alfa, która została przejęta przez spółkę Gama. Po upływie kolejnych trzech lat w tej ostatniej doszło do redukcji zbiorowych, w ramach których pracę straciła też pani Ela. Przysługuje jej odprawa w wysokości trzech pensji, gdyż łącznie ma ośmioletni staż.

Odrębną odprawę dajesz pracownikowi, którego zatrudnienie ustaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Przysługuje ona - według art. 92§ 1 k.p. - w wysokości miesięcznego wynagrodzenia. Pewne grupy zawodowe mają prawo do wyższych świadczeń, np. nauczyciele do dwóch, trzech pensji. Wynika tak z art. 87 Karty nauczyciela (tekst jedn. DzU z 2003 r. nr 118, poz. 1112 ze zm.). Tryb rozwiązania stosunku pracy praktycznie nie ma znaczenia, byleby istniał związek między ustaniem zatrudnienia i przejściem na rentę lub emeryturę. W myśl wyroku SN z 28 lipca 1999 r. (I PKN 174/99) wygaśnięcie stosunku pracy wskutek upływu czasu, na jaki opiewał angaż, nie odbiera prawa do odprawy.

Związek między rozwiązaniem stosunku pracy i przejściem na emeryturę lub rentę inwalidzką może mieć charakter przyczynowy, czasowy i funkcjonalny (wyrok SN z 8 grudnia 1993 r., I PRN 111/93). Znaczy to, że odprawa rentowa przysługuje nie tylko w klasycznej sytuacji, gdy zatrudniony pobiera rentę zaraz po zakończeniu pracy >przykład 3.

Nie ma znaczenia, kiedy ZUS wydał decyzję o przyznaniu emerytury lub renty - przed czy po rozwiązaniu stosunku pracy. Pracownikowi, który przeszedł na rentę inwalidzką po rozwiązaniu umowy o pracę na czas określony, przysługuje jednorazowa odprawa pieniężna na podstawie art. 92§ 1 k.p., gdy pracownik stał się niezdolny do pracy wskutek choroby stwierdzonej w czasie zatrudnienia i prowadzącej, po nieprzerwanym okresie pobierania zasiłku chorobowego, do przyznania mu renty - uznał SN 7 stycznia 2000 r. (III ZP 18/99). Odprawa emerytalna przysługuje także w razie przejścia na wcześniejszą emeryturę (wyrok SN z 11 stycznia 2001 r., I PKN 187/00).

Pan Jan przebywał na zasiłku chorobowym przez 182 dni, a potem na świadczeniu rehabilitacyjnym przez trzy miesiące. Firma rozwiązała z nim 15 sierpnia stosunek pracy bez wypowiedzenia z powodu wyczerpania okresu zasiłkowego (art. 53 § 1 pkt 1b k.p.). Po wykorzystaniu całego świadczenia rehabilitacyjnego ZUS przyznał mu 15 maja rentę z tytułu niezdolności do pracy. Należy uznać, że istniał związek funkcjonalny między chorobą będącą przyczyną rozwiązania stosunku pracy i przyznaniem mu prawa do renty inwalidzkiej. Potwierdził to SN w orzeczeniu z 4 czerwca 1991 r. (I PZP 17/91).

Rodzinie osoby zmarłej w trakcie zatrudnienia przysługuje od jej pracodawcy odprawa pośmiertna.

Należy się także bliskim osoby, która pozostawała w zatrudnieniu tylko formalnie, bo szef zwolnił ją z obowiązku świadczenia pracy. Otrzyma ją także rodzina zmarłego w trakcie urlopu wypoczynkowego, zwolnienia lekarskiego czy innej usprawiedliwionej nieobecności. Nie mają przy tym znaczenia przyczyny śmierci, jej czas i miejsce.