Decyzja obligatoryjna o zatrzymaniu prawa jazdy
Należy podkreślić, że decyzja o zatrzymaniu prawa jazdy wydana na podstawie art. 102 ust. 1 pkt 3 lit. a u.k.p., tj. wobec nieprzedstawienia w wymaganym terminie orzeczenia o istnieniu lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdem, nie ma charakteru fakultatywnego, czyli nie została pozostawiona uznaniu organu administracji publicznej. Decyzja ta ma charakter obligatoryjny, co oznacza, że jeżeli kierowca nie przedstawi w wymaganym terminie orzeczenia lekarskiego o istnieniu lub braku przeciwskazań do kierowania pojazdami, to organ ma obowiązek wydać decyzję w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy (wyroki NSA: z 10 lipca 2019 r., sygn. akt: I OSK 2567/18, z 29 maja 2020 r., sygn. akt: I OSK 472/19, z 4 marca 2025 r., sygn. akt: II GSK 933/24). W trakcie postępowania w przedmiocie zatrzymania prawa jazdy organ ustala jedynie, czy decyzja o skierowaniu na badania była ostateczna i czy podmiot zobowiązany do poddania się tym badaniom obowiązek ten wykonał, czy też nie. Organ jest bowiem związany decyzją o skierowaniu na badanie, a brak wykonania badań oraz nieprzedstawienie orzeczenia lekarskiego skutkują obligatoryjnym wydaniem decyzji o zatrzymaniu prawa jazdy (wyrok WSA w Olsztynie z 10 września 2024 r., sygn. akt: II SA/Ol 383/24).
Niezbędnymi przesłankami zwrotu zatrzymanego prawa jazdy są ustanie przyczyny zatrzymania oraz uiszczenie opłaty ewidencyjnej. Co oczywiste, koniecznym warunkiem jest także posiadanie uprawnienia do kierowania pojazdami, ponieważ zwrot dokumentu prawa jazdy dokonywany jest z założeniem, że dana osoba posiada uprawnienia. Ponadto, jeśli od dnia zatrzymania prawa jazdy lub pozwolenia na kierowanie tramwajem upłynął okres przekraczający rok, warunkiem wydania prawa jazdy lub pozwolenia na kierowanie tramwajem jest uzyskanie pozytywnego wyniku kontrolnego sprawdzenia kwalifikacji. Zatem przesłanką do skierowania na kontrolne sprawdzenie kwalifikacji jest upływ okresu przekraczającego rok liczony od dnia zatrzymania prawa jazdy. Interpretując tę przesłankę, nie można pominąć jednak tego, że treść art. 102 ust. 2 u.k.p. w pełni koresponduje z art. 49 ust. 1 pkt 3 lit. b u.k.p., z którego wynika, iż sprawdzeniu kwalifikacji w formie egzaminu państwowego podlega osoba ubiegająca się o zwrot zatrzymanego prawa jazdy lub pozwolenia na kierowanie tramwajem, którego była pozbawiona na okres przekraczający rok.
Pozbawienie prawa jazdy na podstawie tytułu prawnego a rzeczywiste bez niego pozostawanie
W orzecznictwie podkreśla się, że wyłącznie okres pozbawienia prawa jazdy wynikający bezpośrednio z określonych tytułów prawnych, jak wyrok, postanowienie czy decyzja administracyjna, przesądza o terminie pozbawienia prawa jazdy, a nie czas, w którym w rzeczywistości osoba pozostawała bez prawa jazdy. Konieczne jest więc wyraźne rozróżnienie wskazanych powyżej okresów, tj. okresu pozbawienia prawa jazdy określonego w konkretnym tytule prawnym (np. decyzji administracyjnej) i okresu, przez jaki dana osoba rzeczywiście pozostaje bez prawa jazdy (tj. od momentu faktycznego zatrzymania dokumentu prawa jazdy do momentu jego zwrotu). Wykładnia art. 102 ust. 2 u.k.p. dokonana przy uwzględnieniu treści art. 49 ust. 1 pkt 4 lit. b u.k.p. prowadzi do wniosku, że zwrot prawa jazdy jest uzależniony od otrzymania pozytywnego wyniku kontrolnego sprawdzenia kwalifikacji wyłącznie w sytuacji, gdy okres, na jaki dana osoba została pozbawiona prawa jazdy na podstawie określonego tytułu prawnego, przekracza rok. Natomiast skutku tego nie wywołuje jedynie czas, w którym osoba w rzeczywistości pozostawała bez prawa jazdy, tj. okres od dnia faktycznego zatrzymania prawa jazdy do momentu jego zwrotu.
W praktyce zauważa się jednocześnie, że okres rzeczywistego (faktycznego) pozbawienia prawa jazdy zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego jest co do zasady dłuższy niż stwierdzony tytułem prawnym okres pozbawienia prawa jazdy i nie pokrywa się z nim. Wynika to chociażby z konieczności dopełnienia przez stronę stosownych formalności, takich jak np. złożenie wniosku o zwrot prawa jazdy, co do którego ustawodawca nie wskazał terminu jego złożenia. Nie ma zatem podstaw prawnych, żeby dany okres uwzględniać obok okresu zatrzymania prawa jazdy stwierdzonego stosownym tytułem prawnym i tym samym faktycznie go wydłużać, a następnie uzależniać od tego konieczność zdania egzaminu państwowego na prawo jazdy. Konsekwencją przyjęcia odmiennej koncepcji byłaby sytuacja, w której strona ponosiłaby konsekwencje np. przedłużających się postępowań sądowych lub konkretnych okoliczności życiowych, np. choroba, pobyt w szpitalu, uniemożliwiających złożenie wniosku o zwrot praw jazdy w terminie nieprzekraczającym roku od dnia jego zatrzymania. Dlatego też nie może ulegać wątpliwości, że zgodnie z wolą racjonalnego ustawodawcy okres zatrzymania prawa jazdy, istotny dla możliwości prawidłowego stosowania art. 102 ust. 2 i art. 49 ust. 1 pkt 3 lit. b u.k.p., powinien mieć podstawę w decyzji administracyjnej, wyroku czy postanowieniu. Za powyższym stanowiskiem przemawia dodatkowo treść art. 49 ust. 3 u.k.p., z którego wynika, że w sprawdzeniu kwalifikacji w formie egzaminu państwowego nie podlegają osoby, wobec których zapadł wyrok uniewinniający albo postępowanie zostało bezwarunkowo umorzone, co również potwierdza, iż konieczność zdania egzaminu skorelowana jest ściśle z pozbawieniem prawa jazdy na podstawie tytułu prawnego, a nie z rzeczywistym okresem pozostawania bez prawa jazdy (wyrok WSA w Bydgoszczy z 16 maja 2023 r., II SA/Bd 107/23, oraz orzecznictwo powołane w jego uzasadnieniu).
