Akredytywa dokumentowa Uwarunkowana forma płatności

Realizacja transakcji eksportowych zawsze obarczona jest dużym ryzykiem. Zmienność cen, kursu waluty, w której fakturowana jest należność, opóźnienia w transporcie, ryzyko kradzieży lub zaginięcia towaru, brak wpływu na decyzje i sytuację w kraju importera – to tylko część z czynników mogących mieć wpływ na opłacalność całej transakcji.

Jednak wchodzenie na obce rynki wiąże się z szansą na  zwiększenie sprzedaży i pozyskanie nowych rynków zbytu. Może uniezależnić firmę od koniunktury tylko jednego państwa. Recesja i spadek sprzedaży na jednym z rynków mogą zostać zniwelowane przez wzrost sprzedaży na innym.

Dlatego też coraz więcej polskich firm próbuje swoich sił na obcych terytoriach. Decydują o tym także inne czynniki, dzięki którym wkraczanie na obce rynki jest łatwiejsze niż w poprzednich dekadach. Część rynków jest bardziej dostępna ze względu na porozumienia handlowe zawierane między państwami. Łatwiejszy jest dostęp do informacji, które umożliwiają badanie rynku docelowego, zapoznanie się z wymogami, jakie są na nim.

Panuje duża konkurencja wśród firm świadczących usługi na rzecz eksporterów. Mowa tu np. o przewoźnikach, spedytorach, firmach ubezpieczeniowych czy firmach doradczych. To sprawia, że koszty wielu ze świadczonych przez nie usług nie są barierą nawet dla małych firm, chociaż oczywiście zawsze muszą być brane pod uwagę.

Na łatwiejszy start w eksporcie może mieć także wpływ dostępność różnorodnych instrumentów finansowych, służących zarówno do samego finansowania transakcji, jak też prawidłowego i bezpiecznego ich rozliczania. A właśnie otrzymanie zapłaty za wysłany towar jest przecież najważniejsze dla eksportera.

Kredyt kupiecki

Optymalnym sposobem zabezpieczenia płatności po stronie eksportera jest wynegocjowanie jej w formie przedpłaty lub znacznej zaliczki. Jednak w praktyce taka możliwość jest zarezerwowana dla wyjątkowych transakcji, w których silniejsza pozycja negocjacyjna byłaby po stronie sprzedającego.

Tak mogłoby być w razie sprzedaży bardzo nowoczesnych urządzeń (technologii) będących w posiadaniu jednej firmy, w tym wytwarzanych przez nią na specjalne zamówienie kupującego. Należałoby przyjąć, że importer zainteresowany konkretnym wyrobem nie ma właściwe szans na znalezienie alternatywnego źródła.

Jednak w większości przypadków takich źródeł podobnych produktów jest wiele i to kupujący może przebierać w ofertach. Dlatego oprócz ceny, jakości i terminu realizacji zamówienia także odpowiednie warunki płatności, w tym szczególnie jej termin, mają decydujące znaczenie przy wyborze konkretnej oferty. Nie przypadkiem w transakcjach często występuje odroczony termin płatności.

Innymi słowy ryzyko finansowe jest po stronie sprzedającego. Musi on dysponować odpowiednimi środkami, aby wykonać zamówienie, dostarczyć w oznaczonym dniu towar do importera i kredytować go do czasu nadejścia terminu płatności. W tym czasie towar może znajdować się już daleko poza granicami kraju i w praktyce eksporter może stracić nad nim kontrolę. Co będzie, jeżeli w oznaczonym terminie importer nie zapłaci? Jak można się zabezpieczyć przed taką sytuacją?

Współpraca z bankiem

Jedno z rozwiązań może polegać na wykorzystaniu instrumentu bankowego, jakim jest akredytywa dokumentowa. Jest  to pisemne zobowiązanie banku, który ją otwiera (udostępnia), do wypłacenia, w  okresie ważności akredytywy, wskazanej kwoty beneficjentowi (eksporterowi). Wypłata następuje pod pewnymi warunkami, które musi spełnić eksporter.

Na czym one polegają? Otóż sprzedający musi zgromadzić dokumenty, które będą potwierdzały, że po swojej stronie prawidłowo wykonał kontrakt. Czyli takie, z których będzie np. wynikało, że wytworzył zamówiony produkt, przekazał go firmie przewozowej, dokonał jego ubezpieczenia, zlecił przeprowadzenie oceny jakości (ilości) towaru. W praktyce może chodzić o takie dokumenty, jak: faktura handlowa, dokument przewozowy (np. list przewozowy CIM, CMR, konosament), polisa ubezpieczeniowa, certyfikat (jakości, liczenia, mierzenia itp.).

Jeżeli eksporter dokona prawidłowo wszystkich czynności związanych z realizacją transakcji i zgromadzi komplet dokumentów, przekazuje go do  banku, który otworzył akredytywę. Ten weryfikuje dokumenty. Bada, czy są zgodne z warunkami akredytywy. Jeżeli uzna, że wszystko jest w porządku, przekazuje należność eksporterowi.

Co z tego wynika? Przede wszystkim następuje całkowite uniezależnienie od decyzji importera. To nie on, lecz bank zdecyduje o przelaniu środków. Nawet tak skrajna sytuacja, jak ogłoszenie upadłości czy choćby chwilowa niewypłacalność kontrahenta, nie wpływa na brak zapłaty. Godząc się na otwarcie akredytywy, bank daje bowiem swoje własne zobowiązanie.

Jaka procedura

Jak w praktyce wygląda ten proces? Z zasady akredytywa otwierana jest przez bank w kraju importera na jego zlecenie. Instytucja ta bada warunki transakcji, weryfikuje kondycję finansową zleceniodawcy i decyduje o otwarciu akredytywy, określając jej warunki. O jej otwarciu informuje następnie bank w kraju eksportera, który został wskazany przez niego jako bank pośredniczący. Uruchamiając ten instrument, bank określa termin ważności akredytywy.

Jest to niezwykle istotne. Oznacza bowiem, że zobowiązanie banku jest wiążące, ale tylko przez pewien czas (miesiąc, trzy miesiące, pół roku itd.). Eksporter może liczyć na uzyskanie wynagrodzenia tylko wtedy, gdy uda mu się przesłać prawidłowy komplet dokumentów we wskazanym terminie. Po jego upływie akredytywa wygasa. A to oznacza, że eksporter nie uzyska zapłaty od banku (co oczywiście nie oznacza wygaśnięcia zobowiązania po stronie importera).

Ograniczanie ryzyka

Zgodnie z międzynarodowymi regułami obowiązującymi dla akredytyw dokumentowych (przede wszystkim chodzi o regulacje Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu) mogą być one odwołalne i nieodwołalne. Nie powinno budzić wątpliwości, że tylko ta druga daje eksporterowi realną gwarancję. Cóż mu bowiem po zobowiązaniu banku, jeżeli w każdej chwili będzie się on mógł z niego wycofać. Na przykład gdy odkryje, że jego klient (zleceniodawca) ma problemy finansowe. Dlatego zawsze trzeba żądać ustanowienia akredytywy nieodwołalnej.

Drugi element, który będzie wpływał na dalsze ograniczenie ryzyka po stronie sprzedającego, to ustanowienie akredytywy potwierdzonej. Na czym polega ta odmiana? Otóż bank importera otwiera akredytywę, informuje o tym bank eksportera (bank pośredniczący), a ten dokłada swoje własne zobowiązanie. Czyli tak jak bank otwierający deklaruje, że w określonym terminie zapłaci eksporterowi, jeżeli ten przedstawi mu prawidłowy komplet dokumentów.

Dzięki takiej konstrukcji polski eksporter może kontaktować się wyłącznie ze swoim bankiem znajdującym się najprawdopodobniej blisko jego siedziby, a nie z bankiem, który może znajdować się na innym kontynencie.

Jakie może to mieć konsekwencje? Wyobraźmy sobie sytuację, w której eksporter gromadzi wszystkie dokumenty, wysyła je do banku, a po dwóch tygodniach dowiaduje się, że nie przystawił na fakturze firmowej pieczątki i dokument musi wrócić do uzupełnienia. W skrajnym przypadku może się okazać, że przed dokonaniem poprawki i ponownym wysłaniem faktury wygasł termin akredytywy. Najprawdopodobniej dałoby się tego uniknąć, gdyby akredytywa była potwierdzona. To polski bank dopatrzyłby się nieprawidłowości i reakcja firmy mogłaby być znacznie szybsza.

Akredytywa potwierdzona ma jeszcze inną zaletę, bo uniezależnia eksportera od ryzyka politycznego i gospodarczego kraju importera. Ryzyko to może wiązać się z kryzysem w tamtejszej gospodarce i np. upadkiem banku otwierającego, decyzjami jego rządu, skutkującymi np. wprowadzeniem moratorium na spłatę zagranicznych zobowiązań lub zakazem transferu dewiz. W takim wypadku bank importera, choćby działał w najlepszej wierze, nie będzie mógł zrealizować swoich obietnic. Jednak eksporter będzie dysponował zobowiązaniem własnego (krajowego) banku.

Oczywiście są także minusy. Akredytywa sama w sobie należy do najdroższych form płatności. Jest oczywiste, że bank otwierający pobiera za to wynagrodzenie. Jeżeli dojdzie do tego jej potwierdzenie, dodatkowym kosztem będzie wynagrodzenie dla banku eksportera. Ponieważ każda transakcja międzynarodowa jest inna, dla tej jednej konkretnej trzeba przeanalizować, czy akredytywa rzeczywiście jest niezbędna i którą z jej form zastosować.

W szczególności stosowanie tej formy płatności jest zalecane, gdy:

• jest to pierwszy kontrakt z danym importerem,

• nie ma wiarygodnych danych na temat importera,

• importer w przeszłości miał problemy z terminowym realizowaniem płatności,

• transakcja jest realizowana na egzotycznych rynkach,

• transakcja jest realizowana na rynkach ryzykownych.

Negocjacje dokumentów

Ponieważ istotą akredytywy jest uzależnienie jej realizacji od przedstawienia dokumentów, kwestia ta powinna być bardzo istotna dla eksportera. Przede wszystkim trzeba jej poświęcić dużo uwagi już na etapie negocjowania kontraktu, w tym na etapie, gdy do negocjacji tych włączony zostanie bank. Na pewno przedstawi on swoje żądania w tym zakresie, czyli np. wskaże ich minimalny wykaz.

Eksporter powinien w tych negocjacjach dążyć do jak największego ograniczenia liczby dokumentów. Im więcej będzie ich musiał zgromadzić, tym większe ryzyko, że nie uda się tego zrobić w terminie ważności akredytywy, oraz większe ryzyko popełnienia w nich błędów. Z kolei dla importera sytuacja wygląda odmiennie. Dla niego im więcej dokumentów, tym większe prawdopodobieństwo, że kontrakt został wykonany prawidłowo.

Znalezienie złotego środka może zatem nie być proste. Jeżeli już uda się ustalić listę dokumentów, to teraz od początku realizacji kontraktu eksporter musi czuwać nad ich prawidłowym przygotowaniem. Należy zaznaczyć, że banki (otwierający i potwierdzający) bardzo wnikliwie badają treść tych dokumentów. Jest to dla nich i dla importera o tyle istotne, że zapłata następuje de facto za dokumenty, a nie za towar. Tego nikt z przedstawicieli banków lub importera w ogóle mógł na oczy nie widzieć. W praktyce może to być nawet niemożliwe.

Przykładowo decyzję o zapłacie należy podjąć w momencie, w którym towar znajduje się na statku na środku Atlantyku. Dlatego właśnie z dokumentów musi jednoznacznie wynikać, że towar istnieje, został wysłany odbiorcy lub znajduje się w magazynie (domu składowym), z którego będzie mógł być pobrany, został ubezpieczony czy wreszcie przebadany przez jakąś niezależną instytucję.

Jeżeli więc eksporter dostarcza konosament, jest to dowód na to, że towar znajduje się na jakimś statku, co kapitan lub armator poświadcza swoim podpisem. Przedstawiając polisę ubezpieczeniową, uprawdopodobnia istnienie towaru (ktoś z firmy ubezpieczeniowej musiał go widzieć).