- z zakresu przeciwdziałania narkomanii;
- określone przez prawo farmaceutyczne;
- określone w ustawie o bezpieczeństwie imprez masowych;
- określone w ustawie o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych;
- określone w ustawie o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
- przeciwko obowiązkom podatkowym i rozliczeniom z tytułu dotacji lub subwencji określone w kodeksie karnym skarbowym;
- przeciwko obowiązkom celnym oraz zasadom obrotu z zagranicą towarami i usługami określone w kodeksie karnym skarbowym;
- przeciwko obrotowi dewizowemu określone w kodeksie karnym skarbowym;
- przeciwko organizacji gier losowych, gier na automatach i zakładów wzajemnych określone w kodeksie karnym skarbowym.
Sankcje karne
Na podmiot zbiorowy mogą być nałożone następujące kary:
- kara pieniężna w wysokości od 1 tys. zł do 5 mln zł, nie więcej jednak niż 3 proc. przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony;
- przepadek przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia czynu zabronionego;
- przepadek korzyści majątkowej pochodzącej chociażby pośrednio z czynu zabronionego;
- przepadek równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego;
- zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne;
- zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, wytwarzanych lub sprzedawanych wyrobów, świadczonych usług lub udzielanych świadczeń;
- zakaz korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi;
- zakaz korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Polska jest członkiem;
- zakaz dostępu do środków pochodzących z funduszy strukturalnych, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Rybackiego, albo środków na realizację wspólnej polityki rolnej;
- podanie wyroku do publicznej wiadomości.
Co we wniosku
Wniosek o pociągnięcie podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności powinien zawierać:
- oznaczenie wnioskodawcy oraz jego adres dla doręczeń,
- oznaczenie podmiotu zbiorowego oraz jego adres dla doręczeń,
- dokładne określenie czynu zabronionego stanowiącego podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, ze wskazaniem, jaka osoba się go dopuściła i na czym polegał braku należytej staranności podmiotu zbiorowego w jej wyborze lub brak należytego nad nią nadzoru, albo też wskazania niewłaściwej organizacji działalności podmiotu zbiorowego, która nie zapewniała uniknięcia popełnienia czynu zabronionego przez daną osobę,
- wskazanie prawomocnego wyroku lub innego orzeczenia dotyczącego czynu osoby fizycznej, wraz z oznaczeniem sądu lub organu, który wydał to orzeczenie,
- odpis orzeczenia dotyczącego czynu osoby fizycznej wraz z uzasadnieniem, jeżeli je sporządzono,
- wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy,
- uzasadnienie wniosku,
- wykaz dowodów, których przeprowadzenia na rozprawie głównej domaga się wniosko- dawca.
Grożą surowe kary
Postępowanie w sprawie pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności prowadzone jest przez sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce popełnienia czynu zabronionego. Jeżeli czyn taki popełniono w okręgu kilku sądów, na polskim statku wodnym lub powietrznym albo za granicą, to właściwy będzie sąd rejonowy, w którego okręgu znajduje się siedziba podmiotu zbiorowego. Jeżeli jest to podmiot zagraniczny, to sprawą zajmie się sąd rejonowy, w którego okręgu siedzibę ma jego przedstawicielstwo w Polsce.
Sąd może nałożyć na podmiot zbiorowy karę pieniężną w wysokości od 1 tys. zł do 5 mln zł. Kara ta nie może być jednak wyższa niż 3 proc. przychodu osiągniętego w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności. Jeżeli jednak w ciągu pięciu lat od wyroku podmiot zbiorowy ponownie osiągnie korzyść z popełnionego przestępstwa, to może zostać ukarany przez sąd karą do 7,5 mln zł.
Poza karą pieniężną sąd orzeka także przepadek przedmiotów pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego lub które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa. Przepadkiem muszą również zostać objęte korzyści majątkowe, które chociażby pośrednio pochodzą z czynu zabronionego oraz równowartości przedmiotów lub korzyści majątkowej pochodzących chociażby pośrednio z czynu zabronionego. Przepadku takiego nie orzeka się wówczas, gdy przedmioty, korzyści majątkowe lub ich równowartość podlegają zwrotowi innemu uprawnionemu podmiotowi.
Zakaz reklamy lub promocji
Poza karą pieniężną i przepadkiem podmiot zbiorowy może zostać ukarany także zakazem promocji lub reklamy, zakazem korzystania z dotacji, subwencji lub innych form wsparcia finansowego środkami publicznymi, zakazem korzystania z pomocy organizacji międzynarodowych, których Polska jest członkiem, a także zakazem ubiegania się o zamówienia publiczne.
W przypadku skazania osoby fizycznej za przestępstwo zatrudniania cudzoziemców przebywających w Polsce nielegalnie sąd może również nałożyć na podmiot zbiorowy zakaz dostępu do środków pochodzących z funduszy strukturalnych, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Rybackiego, albo środków na realizację wspólnej polityki rolnej. W tym ostatnim przypadku sąd może również zasądzić na rzecz Skarbu Państwa kwotę stanowiącą równowartość tych środków publicznych otrzymanych w okresie 12 miesięcy poprzedzających wydanie wyroku albo orzeczenia.
Wszystkie te zakazy sąd może orzec wyłącznie na czas oznaczony – od roku do pięciu lat. Poza nimi sąd może również zdecydować o podaniu wyroku do publicznej wiadomości.
Orzekając karę pieniężną, zakazy lub podanie wyroku do publicznej wiadomości, sąd uwzględnia w szczególności wagę nieprawidłowości w wyborze lub nadzorze, rozmiary korzyści uzyskanej lub możliwej do uzyskania przez podmiot zbiorowy, jego sytuację majątkową, społeczne następstwa ukarania oraz wpływ ukarania na dalsze funkcjonowanie podmiotu zbiorowego.
W szczególnie uzasadnionych wypadkach – gdy czyn zabroniony stanowiący podstawę odpowiedzialności podmiotu zbiorowego nie przyniósł mu korzyści – sąd może odstąpić od orzeczenia kary pieniężnej. W takiej sytuacji sąd może poprzestać na orzeczeniu przepadku, zakazu lub podania wyroku do publicznej wiadomości.
Wyłączenie odpowiedzialności
Sąd nie może ukarać podmiotu zbiorowego karą pieniężną, przepadkiem, zakazem ani podaniem wyroku do publicznej wiadomości, jeżeli od dnia wydania orzeczenia przeciwko osobie fizycznej upłynęło 10 lat. Ponadto po upływie 10 lat od uprawomocnienia się wyroku przeciwko podmiotowi zbiorowemu nie wykonuje się kary pieniężnej, przepadku, zakazów ani podania wyroku do publicznej wiadomości.
Podmiot zbiorowy, na który została nałożona kara, może odwołać się od wyroku na takich samych zasadach, jak każda osoba skazana przez sąd w procesie karnym. Podmiot zbiorowy może więc wnieść apelację do sądu wyższej instancji, czyli do sądu okręgowego lub apelacyjnego – w zależności od tego jaki sąd rozstrzygał w pierwszej instancji. Od połowy 2011 r. podmiot zbiorowy ma również prawo do wniesienia kasacji do Sądu Najwyższego. Kasację może wnieść prokurator generalny i rzecznik praw obywatelskich.
Uwaga!
Odpowiedzialność albo brak odpowiedzialności podmiotu zbiorowego na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych nie wyłącza odpowiedzialności cywilnej za wyrządzoną szkodę, odpowiedzialności administracyjnej ani indywidualnej odpowiedzialności prawnej sprawcy czynu zabronionego
Uwaga!
W postępowaniu przed sądem podmiot zbiorowy jest reprezentowany przez organ lub osobę uprawnioną do reprezentowania albo przez obrońcę, którym może być adwokat lub radca prawny. Podmiotu zbiorowego nie może reprezentować podmiot, którego działanie było podstawą powstania przesłanek odpowiedzialności tego podmiotu.
Arkadiusz Jaraszek asesor Prokuratury Rejonowej Warszawa Ochota
Komentuje Arkadiusz Jaraszek, asesor Prokuratury Rejonowej Warszawa Ochota
Model odpowiedzialności podmiotów zbiorowych, rodzaje wymierzanych im kar i zasady postępowania w polskim porządku prawnym obowiązują dopiero od 28 listopada 2003 r.
Przyjęcie takich przepisów było wyrazem dostosowania polskich przepisów prawnych do wymogów prawnych regulacji europejskich. Od początku przepisy te budziły jednak wiele kontrowersji.
Ostatecznie sprawą konstytucyjności niektórych przepisów tej ustawy zajął się Trybunał Konstytucyjny, który wyrokiem z 3 listopada 2004 r. (K 18/03) uznał za niekonstytucyjne niektóre z przyjętych rozwiązań, np. możliwość karania podmiotu zbiorowego karą pieniężną do 10 proc. jego przychodu.
Na skutek wyroku TK uchwalono nowelizację ustawy o odpowiedzialności podmiotu (ustawa z 28 lipca 2005 r.), która jednak wprowadziła łagodniejsze sankcje.
Podstawa prawna:
ustawa z 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (tekst jedn. DzU z 2012 r., poz. 768)
