Kapitał akcyjny
Jedną z kluczowych cech PSA jest sposób uregulowania kwestii dotyczących kapitału podstawowego spółki, którym w PSA jest kapitał akcyjny. Istotną cechą kapitału akcyjnego jest brak sztywnego powiązania tego kapitału z akcjami spółki. W PSA zrezygnowano bowiem z nadania akcjom wartości nominalnej. Wysokość kapitału akcyjnego nie jest zatem powiązana ani z wartością nominalną, ani też z ilością wyemitowanych akcji. To z kolei sprawia, że kapitał akcyjny może, po spełnieniu określonych warunków, fluktuować w trakcie trwania spółki bez konieczności unicestwiania akcji. Konsekwencją beznominałowego charakteru akcji jest również nieistnienie agio w prostej spółce akcyjnej.
Wspomniane cechy kapitału akcyjnego PSA umożliwiają nie tylko elastyczne podejście do kształtowania struktury akcjonariatu, lecz również – co ważniejsze – pozwalają na bardziej swobodne niż w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej korzystanie z majątku spółki na poczet wypłat na rzecz akcjonariuszy.
Aby jednak w pełni zilustrować możliwości jakie oferuje PSA w zakresie korzystania z kapitału akcyjnego, warto dodatkowo wskazać następujące jego cechy. Kapitał akcyjny wynosić może nie mniej 1 zł, co w połączeniu z brakiem wartości nominalnej akcji tworzy łatwość emitowania znacznej liczby akcji bez konieczności pokrywania ich istotnymi wkładami. Ta cecha może być zaletą np. przy tworzeniu programów motywacyjnych dla pracowników w spółce albo przy kierowaniu emisji akcji do znacznej grupy drobnych inwestorów.
Kapitał akcyjny PSA zasilany jest wkładami pieniężnymi i niepieniężnymi wniesionymi w zamian za wkłady mające zdolność aportową, a więc takimi wkładami, które tworzą po stronie spółki możliwość zbycia wkładu na rzecz osób trzecich. Odmiennie niż w przypadku pozostałych spółek kapitałowych, wkładem na pokrycie akcji w PSA mogą być jednak wszelkie świadczenia mające wartość majątkową, w tym także świadczenie pracy albo usług, a więc świadczenia nie mające zdolności aportowej.
W PSA nie funkcjonuje też generalny zakaz zwrotu wkładów wniesionych do spółki i dopuszczalne są wypłaty z kapitału akcyjnego na rzecz akcjonariuszy. Sama wysokość kapitału akcyjnego nie jest określona umową spółki, a do zmian wysokości kapitału akcyjnego nie stosuje się przepisów o zmianie umowy spółki. W odniesieniu do wypłat z majątku spółki na rzecz akcjonariuszy PSA, ustawodawca zdecydował się na podejście holistyczne, dzięki któremu zasady rządzące takimi wypłatami pozostają wspólne niezależnie od podstawy spełnianego na rzecz akcjonariusza świadczenia. Takie same zasady znajdą więc zastosowanie do wypłaty dywidendy czy wypłaty wynagrodzenia z tytułu umorzenia akcji.
Przeznaczenie kapitału akcyjnego na cele wypłaty dywidendy
Limit wypłat na rzecz akcjonariuszy PSA w porównaniu ze spółką z ograniczoną odpowiedzialnością i spółką akcyjną został zwiększony o wartość kapitału akcyjnego w części przeznaczonej przez akcjonariuszy na mocy uchwały o użyciu kapitału akcyjnego na cele wypłaty dywidendy.
Możliwość dokonywania wypłat na rzecz akcjonariuszy PSA przewyższających nadwyżkę bilansową spółki, odpowiadającą wartości aktywów netto spółki, stanowi istotny element elastyczności PSA w podejściu do rozporządzania kapitałami własnymi względem innych spółek kapitałowych.
Oczywiście przepisy K.s.h. właściwe dla PSA przewidują również instrumenty chroniące spółkę oraz jej wierzycieli przed zbyt wysokimi wypłatami z majątku spółki na rzecz akcjonariuszy. W PSA niezbędne jest przeprowadzenie postępowania konwokacyjnego w oparciu o przepisy właściwe dla spółki akcyjnej, jeśli wypłata z kapitału akcyjnego dotyczyć będzie części tego kapitału stanowiącej 5 proc. sumy zobowiązań spółki wynikającej z zatwierdzonego sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy. Dodatkowo, wartość świadczenia spełnianego na rzecz akcjonariusza PSA z tytułu innego niż prawa wynikające z akcji, musi korespondować z wartością godziwą świadczenia wzajemnego otrzymanego przez spółkę.
Jednak najważniejszym rozwiązaniem chroniącym spółkę przed drenowaniem spółki z majątku jest obowiązek przeprowadzania testu wypłacalności spółki przed każdym transferem na rzecz akcjonariusza. Za taki test odpowiedzialny jest zarząd, na którym spoczywa obowiązek upewnienia się, że wykonując dany transfer spółka będzie mogła w normalnych okolicznościach wykonywać zobowiązania pieniężne przez 6 następnych miesięcy.
Co zatem stanie się z wypłatą, jeśli w danym momencie spółka nie znajduje się w dobrej kondycji finansowej? Należy przyjąć, że w takiej sytuacji świadczenie należne akcjonariuszom stanie się wymagalne dopiero po odzyskaniu przez spółkę zdolności płatniczej.
Wypłata dywidendy i wynagrodzenie z tytułu umarzania akcji PSA
Kwintesencją elastycznego podejścia ustawodawcy do kształtowania ustroju majątkowego PSA jest brak konieczności dzielenia dywidendy w stosunku do liczby akcji. W umowie spółki można dokonywać niemal nieograniczonych modyfikacji w tym zakresie, nie wyłączając zwłaszcza różnych rodzajów i nieograniczonego uprzywilejowania dywidendowego akcji PSA. Wydaje się, że granicą modyfikacji jest wyłącznie natura spółki, w tym zwłaszcza zakaz pozbawiania pojedynczych akcjonariuszy udziału w zysku.
W porównaniu do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółki akcyjnej różnice widać też w limitach spłaty umorzeniowej. W przypadku umorzenia przymusowego wynagrodzenie akcjonariusza nie może być niższe od wartości godziwej akcji. Ustawodawca rezygnuje więc tu z określenia wartości spłaty metodą księgową na rzecz jej urynkowienia. Z kolei uwagi co do górnej granicy wartości transferów pozostają aktualne, z tym zastrzeżeniem, że ustawodawca nie pozostawił wątpliwości, że spółka może korzystać z pełnej wartości wkładów wniesionych na kapitał akcyjny.
Przepisy o prostej spółce akcyjnej w sposób szczególny regulują kwestie wynagrodzenia za powtarzające się świadczenia niepieniężne. Zamiast bowiem klasycznego wynagrodzenia za takie świadczenia możliwe jest wniesienie świadczeń jako wkład na objęcie akcji. Wartość tych świadczeń nie będzie zasilać kapitału akcyjnego, ale nie powinno być przeszkód, aby akcjonariusze, którzy objęli akcje w zamian za pracę czy świadczenie usług, korzystali z dywidend (nawet w uprzywilejowany sposób) lub mogli otrzymać wynagrodzenie z tytułu umorzenia takich akcji.
W zakresie dokonywania pozostałych transferów przez prostą spółkę akcyjną na rzecz akcjonariuszy aktualne pozostają zasady ogólne w szczególności zakaz dokonywania takich transferów w wartości przekraczającej wartość rynkową świadczenia akcjonariusza.
Obowiązek zwrotu wypłat sprzecznych z prawem w spółkach kapitałowych
Co zaś w przypadku dokonania od spółki na rzecz wspólnika lub akcjonariusza transferu niezgodnego z przepisami lub postanowieniami umowy spółki? Wspólnik/akcjonariusz ten zobowiązany jest oczywiście do jego niezwłocznego zwrotu (odpowiednio art. 198 §1 K.s.h. w przypadku wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, art. 30022 §1 K.s.h. w przypadku akcjonariusza prostej spółki akcyjnej oraz art. 350 §1 K.s.h. w przypadku akcjonariusza spółki akcyjnej).
Istotny jest brak ograniczenia przepisami obowiązku zwrotu wypłat tylko i wyłącznie do tych wykonanych pod tytułem korporacyjnym. Obowiązkiem zwrotu będą więc objęte wszelkie nienależne transfery, w tym te nie wnikające ze stosunku spółki oraz nie wynikające z przepisów K.s.h. (np. zwrot nieoprocentowanej pożyczki).
Odpowiedzialność wspólnika czy akcjonariusza nie zależy od jego winy czy dobrej lub złej wiary – liczy się sam fakt otrzymania nienależnego transferu, przy czym za taki rozumie się zarówno świadczenie pieniężne jak i niepieniężne (np. dywidenda rzeczowa).
Wyjątek stanowi przypadek otrzymania przez akcjonariusza spółki akcyjnej w dobrej wierze udziału w zysku (tj. dywidendy lub zaliczki na poczet dywidendy). Odstępstwo od zasady zwrotu wypłaty w tym przypadku jest uzasadnione w szczególności w spółkach o rozdrobnionym akcjonariacie, gdzie poszczególni drobni akcjonariusze nie muszą kontrolować każdego poczynania spółki. Jeśli więc na przykład spółka wadliwie sporządziłaby sprawozdanie finansowe zawyżając zysk, akcjonariusz mógłby powołać się w przypadku żądania zwrotu dywidendy na dobrą wiarę. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że istnienie dobrej wiary się domniemywa (art. 6 KC), w związku z czym to spółka (lub akcjonariusz działający w ramach actio pro socio) wytaczająca powództwo przeciwko akcjonariuszowi będzie musiała obalić domniemanie dobrej wiary.
Wspólnik lub akcjonariusz nie są jednak jedynymi podmiotami odpowiedzialnymi za zwrot spółce nienależnego transferu. Wraz z nimi odpowiedzialni solidarnie są również członkowie organów spółki, którzy ponoszą (na zasadzie winy) odpowiedzialność za taką wypłatę. Jeśli więc członkowie zarządu, rady dyrektorów lub rady nadzorczej (np. w sytuacji, kiedy rada nadzorcza zawarła nieważną umowę ze wspólnikiem będącym jednocześnie członkiem zarządu), swoim działaniem lub zaniechaniem przyczynili się do dokonania nienależnej wypłaty obowiązek zwrotu wypłaty obciąża ich na równi z akcjonariuszem, który przysporzenie otrzymał.
Dochodzenie odpowiedzialności od członków organów będzie najłatwiejsze w prostej spółce akcyjnej, ponieważ ciężar udowodnienia braku winy spoczywa na członkach organów, w przeciwieństwie do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółki akcyjnej, gdzie ciężar dowodu w zakresie winy członków organów spoczywać będzie na powodzie.
Kolejnym instrumentem wzmacniającym bezpieczeństwo spółki w razie nienależnego transferu do wspólnika/akcjonariusza jest bezwzględny zakaz zwolnienia wspólnika/akcjonariusza z obowiązku zwrotu nienależnej wypłaty (odpowiednio art. 198 § 3 K.s.h. w przypadku wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, art. 30022 §3 K.s.h. w przypadku akcjonariusza prostej spółki akcyjnej oraz art. 344 § 2 K.s.h. w przypadku akcjonariusza spółki akcyjnej). Taki sam zakaz dotyczy członków organów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz w prostej spółce akcyjnej. Jednocześnie zwolnienie z odpowiedzialności członków organów spółki akcyjnej za taki zwrot będzie za zgodą walnego zgromadzenia dopuszczalne (art. 393 pkt 2 K.s.h.).
Istotnie ważne jest również to, że wspólnicy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niezamieszani w nienależny transfer również muszą liczyć się z pokryciem części strat spółki. Jeśli bowiem wskutek wypłaty powstanie ubytek prowadzący do braku pokrycia kapitału zakładowego, a wspólnik, który otrzymał transfer oraz członkowie zarządu nie będą w stanie pokryć takiego ubytku, pozostali wspólnicy (w proporcji do posiadanych udziałów) będą zobowiązani do pokrycia takiej straty. Pokrycie ubytku w kapitale zakładowym, za który wspólnik jest odpowiedzialny, skutkować będzie nabyciem przez niego wierzytelności w stosunku odpowiedzialnych członków organów oraz wspólnika, który otrzymał nienależną wypłatę.
Roszczenie o zwrot środków wypłaconych przez spółkę przedawnia się co do zasady z upływem 3 lat od dnia wypłaty. Kiedy jednak roszczenie istnieje w stosunku do wspólnika/akcjonariusza, który wiedział o bezprawności otrzymanej wypłaty stosuje się ogólny 6-letni okres przedawnienia (art. 118 KC w zw. z art. 2 K.s.h.).
W cyklu „Fuzje i przejęcia” opublikowaliśmy:
8 marca – „Subsydia zagraniczne w transakcjach M&A – nowe rozporządzenie unijne”,
29 marca – „Czy prawo holdingowe sprawdza się w praktyce?”,
12 kwietnia – „Jednoosobowa spółka z o.o. – zasady działania i odrębności”,
10 maja – „Zdalne posiedzenia organów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością”,
24 maja – „Umowa sprzedaży przedsiębiorstwa - jak uniknąć pułapek kupując biznes?”,
14 czerwca – „Granice transferów na rzecz wspólników w spółkach kapitałowych” cz. I.
Paweł Szumowski radca prawny, Senior associate, Corporate M&A Wolf Theiss Polska
Krzysztof Libiszewski radca prawny, Partner, Corporate M&A Wolf Theiss Polska
