Rozliczenie zakupu towarów czy usług może przybierać różne formy. Zwykle bezpośrednio przy zakupie nabywca uiszcza kontrahentowi całą kwotę wynagrodzenia. Często też dostawa towarów czy wyświadczenie usług są poprzedzone przez wpłaty, które są pewną częścią głównej należności za towar lub usługę. Wtedy mogą jednak pojawić się wątpliwości co do rozliczania VAT.
Co do zasady, zgodnie z art. 19 ust. 11 ustawy o VAT, jeżeli przed wydaniem towaru lub wykonaniem usługi otrzymano część należności (w szczególności: przedpłatę, zaliczkę, zadatek, ratę) obowiązek podatkowy powstaje z chwilą jej otrzymania w tej części. Przepis ten wskazuje, że jeżeli podatnik otrzymał przed wydaniem towaru lub zrealizowaniem usługi część umówionego wynagrodzenia, to kwota ta podlega opodatkowaniu VAT, a tym samym rodzi obowiązek wystawienia faktury.
Z przepisu tego można jednak wnioskować, że nie każde otrzymanie zaliczki przez podatnika będzie rodziło obowiązek podatkowy. Warto zwrócić uwagę, że samo otrzymanie części należności nie jest samodzielnym zdarzeniem podlegającym opodatkowaniu. Obowiązek podatkowy powstanie tylko w sytuacji istnienia bezpośredniego związku między otrzymaniem części należności a przyszłą czynnością opodatkowaną, tj. dostawą towarów lub świadczeniem usług.
Innymi słowy, obowiązek podatkowy powstanie wyłącznie od płatności, które mają charakter definitywny, tj. mogą zostać powiązane z konkretnym zamówieniem (towarem lub usługą). Z tego wynika również, że jeśli płatność uiszczono na poczet przyszłych i nieskonkretyzowanych dostaw towarów lub usług, to nie powoduje ona powstania obowiązku podatkowego w VAT. W takiej bowiem sytuacji nie sposób jednoznacznie i niezmiennie przypisać danej wpłaty do konkretnego towaru czy usługi. Tym samym taka sytuacja nie wypełnia hipotezy art. 19 ust. 11 ustawy o VAT.
Z poglądem tym zgadzają się sądy administracyjne. Można już mówić o jednolitej linii orzeczniczej w tym zakresie. Przykładem jest wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 sierpnia 2010 r. (I FSK 1100/09).
