Urlop wychowawczy - ile maksymalnie może trwać urlop na dziecko

Prawo do urlopu gwarantuje art. 186 kodeksu pracy. Od 1 stycznia 2004 r. są to przepisy w randze ustawowej po dostosowaniu polskiego prawa pracy do Dyrektywy nr 96/34/WE z 3 czerwca 1996 r. w sprawie porozumienia ramowego dotyczącego urlopu rodzicielskiego zawartego przez UNICE, CEEP oraz ETUC (DzUrz WE L 145, 19.6.1996 r., s. 4–9).

To szczególna forma urlopu bezpłatnego, podczas którego pracownicy zachowują wszelkie uprawnienia, z wyjątkiem prawa do wynagrodzenia. Okres urlopu wychowawczego jest okresem nieskładkowym w rozumieniu ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. DzU z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Podstawowe zasady dotyczące tego urlopu wynikają z działu ósmego kodeksu pracy („Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem”) oraz rozporządzenia ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej z 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania urlopu wychowawczego (DzU nr 230, poz. 2291, dalej rozporządzenie), które obowiązuje od 1 stycznia 2004 r.

Gdyby pracodawca odmówił pracownikowi udzielenia urlopu wychowawczego, ma on roszczenie o ustalenie prawa do tego urlopu (właściwy w rozstrzygnięciu tego jest sąd pracy). Niezależnie od tego szef naraża się na odpowiedzialność, jaką może ponieść za wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Za jego stwierdzenie przez inspektora pracy pracodawcy grozi grzywna od 1 tys. zł do 30 tys. zł. Takie naruszenie związane z uprawnieniami rodzicielskimi pracowników wskazuje art. 281 pkt 5 k.p.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2002 r. (I PKN 11/01) urlop wychowawczy jest zwolnieniem z obowiązku świadczenia pracy w celu umożliwienia pracownikowi sprawowania osobistej opieki nad małym dzieckiem. A w myśl wyroku SN z 14 października 2004 r. (I PK 691/03) stanowi przerwę w wykonywaniu pracy przeznaczoną na wypełnienie obowiązków związanych z rodzicielstwem – urodzeniem i wychowaniem potomstwa. Uznawany jest za usprawiedliwioną nieobecność w pracy, w czasie której trwałość stosunku pracy podlega szczególnej ochronie, choć coraz częściej uchylanej.

Mnogi poród = tyle samo pieczy

Maksymalnie może on trwać trzy lata na zdrowe dziecko. Ale to nieszczególny luksus rodziców, bo jest to okres niepłatny.

Limit czasu opieki nie zwiększa się jednak w razie mnogiego jednoczesnego porodu. Zgodnie z wyrokiem SN z 28 listopada 2002 r. (II UK 94/02) „urlop wychowawczy w związku z urodzeniem podczas porodu więcej niż jednego dziecka przysługuje w wymiarze nieprzekraczającym trzech lat, nie dłużej niż do ukończenia czwartego roku życia przez dziecko urodzone jako pierwsze”. W uzasadnieniu SN podkreślił, że na czas przysługiwania urlopu wychowawczego – i odpowiednio na wymiar zaliczanego okresu nieskładkowego – nie ma żadnego wpływu równoczesne urodzenie dwojga dzieci.

W konsekwencji urlop wychowawczy w związku z urodzeniem podczas jednego porodu więcej niż jednego dziecka przysługuje też na trzy lata, nie dłużej niż do ukończenia czwartego roku życia przez dziecko urodzone jako pierwsze.

Kto ma prawo

Urlop wychowawczy to rodzicielski przywilej, a nie obowiązek. Może go wykorzystać zarówno matka, jak i ojciec dziecka. Nie ma tu ograniczeń płci. Nie ma też warunków dotyczących tego, że rodzice muszą być małżeństwem. Potwierdził to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 2 grudnia 2010 r. (I SA/Ol 643/10).

Jego zdaniem prawo do urlopu wychowawczego przysługuje na równi kobietom i mężczyznom. W pierwszej kolejności prawo to przysługuje rodzicom dziecka, a dopiero w dalszej – opiekunom dziecka niebędącym rodzicami. Prawo do urlopu wychowawczego każdego z rodziców czy opiekunów nie jest uzależnione od tego, czy są oni małżeństwem. Przepis nie definiuje pojęcia opiekuna, toteż może ono dotyczyć każdego pracownika, który przyjął dziecko pod opiekę w zamiarze stałego wychowywania go jak własnego.

Ponadto zgodnie z wyrokiem WSA w Gdańsku z 21 marca 2007 r. (II SA/Gd 618/06) nabycie prawa do urlopu nie jest zależne od złożenia o ten urlop wniosku. Pracownik – spełniający przesłanki, tj. pozostający w stosunku pracy, mający co najmniej sześciomiesięczny okres zatrudnienia (stanowiący sumę wszystkich okresów zatrudnienia z wszystkich zakładów pracy bez względu na wymiar czasu pracy, długość przerw w zatrudnieniu i sposób ustania stosunku pracy oraz okresu urlopu macierzyńskiego i okresów, w których pracownica nie świadczyła pracy z powodu choroby) i sprawujący osobistą opiekę nad dzieckiem, nabywa prawo do urlopu.

Pół roku na etacie

Jedyne ograniczenia w korzystaniu z tego rodzicielskiego uprawnienia dotyczą zatem terminów. Pierwszy związany jest ze statusem pracowniczym, a drugi z wiekiem dziecka. Aby nabyć prawo do urlopu wychowawczego, zgodnie z art. 186 § 1 k.p. podwładny musi być zatrudniony co najmniej sześć miesięcy. Natomiast skorzystać z tego przywileju może do ukończenia przez dziecko czwartego roku życia.

Do tych sześciu miesięcy zatrudnienia wlicza się także poprzednie okresy pracy oraz pozostawania w zatrudnieniu, czyli choroby, urlopu wypoczynkowego czy macierzyńskiego. Co więcej, do zatrudnienia pracowniczego zalicza się też okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Tak uznał Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 18 czerwca 1998 r. (III AUA 296/98).

Obliczając więc staż pracy, sumuje się wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia bez względu na wymiar czasu pracy, długość przerw w zatrudnieniu i sposób ustania stosunku pracy. Za takim sposobem opowiedział się SN w uchwale z 22 lutego 1979 r. (V PZP 7/78).

Przykład

Pan Michał pierwszą etatową pracę podjął 1 marca 2012 r. 3 marca urodził mu się syn. Jego żona korzystała tylko z 14-tygodniowego urlopu macierzyńskiego (do 8 czerwca 2012 r.). Z sześciu tygodni rezygnuje po to, aby opiekę nad potomkiem przejął pan Michał (do 20 lipca). Ten wystąpił do pracodawcy o urlop wychowawczy po zakończeniu swojego urlopu macierzyńskiego oraz dodatkowego czterotygodniowego urlopu macierzyńskiego, trwającego do 17 sierpnia 2012 r.

Pracodawca udzielił panu Michałowi urlopu macierzyńskiego łącznie z czterema tygodniami ekstra, bo nie jest przy nich ograniczony jakimkolwiek okresem zatrudnienia. Odmówił natomiast zgody na urlop wychowawczy, który miał się rozpocząć 18 sierpnia 2012 r. W terminie, kiedy pracownik chciał go zacząć, był bowiem zatrudniony krócej niż sześć miesięcy i taki urlop mu jeszcze nie przysługiwał.

Mógłby z tego przywileju skorzystać dopiero od 1 września 2012 r.

Do sześciomiesięcznego okresu pozostawania w zatrudnieniu wlicza się też czas pobytu na urlopie macierzyńskim.

Przykład

Pani Sylwia rozpoczęła pierwszą pracę 2 marca 2012 r. 3 kwietnia urodziła córkę.

Po trwającym 20 tygodni urlopie macierzyńskim, który skończył się 20 sierpnia, wykorzystała tylko pięć dni przysługującego jej urlopu wypoczynkowego.

Jeśli potem złoży do pracodawcy wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego, ten musi jej odmówić. Jej półroczny okres zatrudnienia – liczony łącznie z urlopem macierzyńskim i wypoczynkowym – minie dopiero 2 września 2012 r.

Gdyby jednak pani Sylwia zdecydowała się na dodatkowy urlop macierzyński, wystarczyłoby wykorzystać nawet dwa jego tygodnie, choć ma dopuszczalny w tym roku czterotygodniowy wymiar na jedno dziecko, wówczas szef nie miałby ruchu. Półroczny okres pozostawania w zatrudnieniu upłynąłby w tym czasie.

Do jubileuszówki

Sam urlop wychowawczy wlicza się do zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze, ale dopiero w momencie jego zakończenia i powrotu do pracy. Przesądza o tym art. 1865 k.p. Dotyczy to wszelkich uprawnień, a więc zarówno uzależnionych od ogólnego, jak i zakładowego stażu pracy. Odnosi się to do np. okresu wypowiedzenia, nagrody jubileuszowej czy odprawy przy zwolnieniach grupowych. To jest automatyczne działanie przepisu, który nie przewiduje wyjątku wobec żadnych uprawnień pracowniczych.

Oznacza to jednak, że aby skorzystać z wliczenia miesięcy czy lat pobytu na urlopie wychowawczym do stażu, pracownica lub pracownik muszą zakończyć taki urlop i wrócić do firmy lub z dniem finiszu opieki nad dzieckiem przerwać pracę zawodową. Ważny jest więc moment zakończenia tego urlopu rodzicielskiego, a nie jego startu.

Przykład

Jeśli do dnia rozpoczęcia urlopu wychowawczego pani Janina miała dziewięć lat i siedem miesięcy stażu zawodowego, to po podjęciu obowiązków służbowych po sześciomiesięcznym urlopie wychowawczym jej okres zatrudnienia wynosi 10 lat i jeden miesiąc.

Dzięki temu co najmniej 10-letni staż pracy uprawnia panią Janinę do 26-dniowego urlopu wypoczynkowego.

Wakacji trochę mniej

Choć w stażu zatrudnieniowym uwzględnia się urlop wychowawczy, to jednak nieobecność spowodowana nim wpływa na urlop wypoczynkowy. Po powrocie do dotychczasowego pracodawcy po takiej rodzicielskiej pauzie trwającej dłużej niż miesiąc urlop wypoczynkowy trzeba proporcjonalnie obniżyć. Wskazuje na to art. 1552 § 1 pkt 2 k.p.

Przykład