Kara umowna jest zastrzeżeniem umownym, które strony mogą umieścić w umowie według swego uznania. Miarkowanie kary umownej umożliwia obniżenie jej wysokości ustalonej przez strony w umowie. Podstawę miarkowania kary umownej stanowi art. 484 § 2 kodeksu cywilnego (KC). Przewiduje on, że dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, a także w wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. Celem miarkowania kary umownej jest bowiem to, by nie prowadziła ona do wzbogacenia wierzyciela.

1. Żądanie zmniejszenia kary umownej w przypadku, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane

Jedną z przesłanek uzasadniających żądanie zmniejszenia kary umownej jest wykonanie zobowiązania w znacznej części. Określenie „w znacznej części” nie zostało dookreślone. Ustawodawca nie wskazał, jakie konkretnie kryteria należy wziąć pod uwagę w celu dokonania oceny, czy zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części. Jednak, dokonując oceny tej przesłanki nie należy kierować się wyłącznie tym, w jakim stopniu zobowiązanie zostało wykonane. W ocenie powinno zostać uwzględnione m.in. to jaką wartość dla wierzyciela ma wykonanie przez dłużnika tej części zobowiązania.

Czytaj więcej:

Kary umowne i pandemia
Administracja Kary umowne i pandemia

Pro

Dokonując oceny należy wziąć pod uwagę szereg kryteriów właściwych dla konkretnego przypadku. Za zasadne należy uznać uwzględnienie, w szczególności takich kryteriów jak: „kryterium wartościowe, ilościowe, czasowe, ale także niebagatelne znaczenie będzie miało to, w jakim zakresie wierzyciel skorzystał ze świadczenia dłużnika”1. Sąd Najwyższy wskazał, że „dopuszczalność miarkowania kary umownej ze względu na wykonanie zobowiązania w znacznej części opiera się na założeniu, że częściowe wykonanie zobowiązania zaspokaja godny ochrony interes wierzyciela. Z powodu niemożności spełnienia się tego założenia miarkowanie kary umownej na omawianej podstawie odpada w sytuacjach, w których częściowe wykonanie zobowiązania nie ma znaczenia dla wierzyciela” (wyrok SN z 25 marca 2011 r., sygn. akt IV CSK 401/10). W konsekwencji, to czy zobowiązanie zostanie uznane za wykonane w znacznej części jest uzależnione od okoliczności występujących w danej sprawie. Niekiedy wykonanie przez dłużnika zobowiązania nawet w 90 proc. może nie mieć dla wierzyciela znaczenia, z uwagi na to że pozostała część 10 proc. niezrealizowanego zobowiązania ma dla wierzyciela istotne znaczenie i jest kluczowa w zaspokojeniu jego interesu.

W konsekwencji, rozważając miarkowanie kary umownej na podstawie przedmiotowej przesłanki należy rozpatrzyć przede wszystkim to, czy „interes wierzyciela, jaki miał on w wykonaniu zobowiązania, został zaspokojony w części zbliżającej się do pełnego jego zaspokojenia”2. Istotne jest to, czy wykonana część zobowiązania przez dłużnika zaspokaja interes wierzyciela.

2. Żądanie zmniejszenia kary umownej w przypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana

Drugą z przesłanek umożliwiających żądanie zmniejszenia kary umownej jest rażące wygórowanie kary umownej. Zwrot „rażące wygórowanie” jest zwrotem niedookreślonym. Ustawodawca również w tym przypadku nie wskazał konkretnych kryteriów, które należy wziąć pod uwagę, przy ocenie tego, czy zastrzeżona w umowie kara umowna jest rażąco wygórowana. Tym bardziej, ustawodawca nie wskazał hierarchii kryteriów, które mają być stosowane. Ocena i wykorzystanie kryteriów uzależnione jest od konkretnej sprawy i należy do uznania sądu.

Kara umowna może być uznana za rażąco wygórowaną zarówno w chwili, w której została zastrzeżona jak i na skutek wystąpienia późniejszych okoliczności. Należy podkreślić, że „w każdym razie chodzi o kryteria miarodajne do skonstatowania „rażącego wygórowania” kary umownej w jej aspekcie wartościowym (…) mogą tu wchodzić w grę kryteria o charakterze wartości bezwzględnych (np. sama wysokość kary umownej), kryteria relatywizujące (np. ocena wysokości kary umownej w stosunku do innych elementów, tj. wobec ogólnej wartości świadczenia, wysokości szkody poniesionej przez uprawnionego do kary umownej lub rozmiaru przysługującego mu odszkodowania) lub inne jeszcze kryteria (m.in. o charakterze słusznościowym)” (wyrok SN z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt III CSK 247/12). Za kryteria, które należy wziąć pod uwagę przy miarkowaniu kary umownej należy uznać:

- stosunek kary umownej do szkody, która powstała po stronie wierzyciela w wyniku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania;

- niski stopień winy dłużnika;

- stosunek między wysokością kary umownej a wartością całego świadczenia dłużnika wynikającego z umowy lub wartością świadczenia spełnionego przez dłużnika z opóźnieniem;

- zakres naruszenia;

- czas trwania naruszenia;

- wagę naruszonych postanowień umownych, biorąc pod uwagę interes wierzyciela;

- zagrożenie naruszenia zobowiązań umownych w przyszłości3.

Jak również, „kryteria szczegółowe: funkcje kary na tle konkretnej sprawy (np. kara wyłączna, zaliczana), interes niemajątkowy wierzyciela (np. narażenie na szwank zaufania klientów), osłabienie zdolności kredytowej, (…) przyczynienie się wierzyciela do powstania szkody”4.

W konsekwencji, sąd dokonując oceny ma obowiązek rozważyć właściwe kryteria w zależności od konkretnej sprawy. Przy czym, nie występuje zamknięty katalog kryteriów, które należy uwzględnić przy dokonywaniu oceny wystąpienia tej przesłanki.

3. Ciężar dowodu – kogo obciąża wykazanie przesłanek miarkowania kary umownej

Wykazanie wystąpienia przesłanek miarkowania kary umownej obciąża dłużnika. W związku z tym, dłużnik ma obowiązek sformułowania żądania miarkowania kary umownej, określenia przesłanki na podstawie, której żąda miarkowania kary umownej oraz okoliczności, dowodów, które uzasadniają miarkowanie kary umownej na podstawie tej przesłanki. Do miarkowania kary umownej dochodzi nie z urzędu, ale na żądanie dłużnika.

Sąd Najwyższy wskazał, że „dłużnik, zwłaszcza reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika procesowego i zwłaszcza w sprawie gospodarczej, powinien sformułować wniosek o miarkowanie kary umownej w sposób wyraźny, ze wskazaniem, na której przesłance opiera żądanie, oraz w jaki sposób je motywuje (…). Dłużnik powinien nie tylko zgłosić postulat obniżenia kary umownej, ale także przytoczyć fakty i dowody na jego poparcie, dając tym samym wierzycielowi możliwość zwalczania tego żądania pozwanego w toku postępowania” (wyrok SN z 12 lutego 2015 r., sygn. akt IV CSK 276/14).

Nadmienić jednak należy, że występuje stanowisko zgodnie, z którym nie jest wymagane zgłoszenie wyraźnego żądania miarkowania kary umownej, bowiem wniosek ten ma zawierać samo żądanie dłużnika o oddalenie powództwa o zapłatę kary umownej. Sąd Najwyższy wskazał, że „wymaganego w art. 484 § 2 KC wniosku o miarkowanie kary umownej można doszukiwać się także implicite w samym ogólnym żądaniu pozwanego dłużnika nieuwzględnienia żądania powoda o zapłatę kary umownej (…). Należy zatem podzielić to stanowisko orzecznictwa i literatury, zgodnie z którym już samo żądanie dłużnika, obejmujące oddalenie powództwa, zawiera w sobie wniosek o zmniejszenie kary umownej” (wyrok SN z 27 lutego 2009 r., sygn. akt II CSK 511/08).

Niezależnie od prezentowanego odmiennego stanowiska, należy wskazać, że w przypadku gdy dłużnik dąży do zmniejszenia kary umownej uzasadnione jest skierowanie przez niego wyraźnego wniosku o miarkowanie kary umownej.

4. Miarkowanie kary umownej jako prawo sędziowskie

Miarkowanie kary umownej stanowi prawo sędziowskie. Oznacza to, że mimo ułożenia przez strony zawierające umowę stosunku prawnego według swego uznania (art. 3531 KC), sąd jest uprawniony do ingerencji w stosunek umowny przy wystąpieniu określonych przesłanek, tj. przesłanek wskazanych w art. 484 §2 KC. W konsekwencji, strony umowy muszą mieć świadomość, że wysokość kary umownej przewidzianej przez nie w umowie może być przez sąd zmniejszona. Ingerencja sądu w stosunek umowny jest uzasadniona, w przypadku gdy wysokość kary umownej jest nieadekwatna do stopnia w jakim zostały naruszone obowiązki wynikające z umowy, przy uwzględnieniu wskazanych powyżej przypadków, w których możliwe jest miarkowanie kary umownej.

Mając na względzie powyższe uwagi dotyczące ciężaru dowodu, wskazać należy że sąd uprawniony jest do ingerencji w stosunek umowny w sytuacji, gdy żądanie zmniejszenia kary umownej zostanie zgłoszone przez dłużnika. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego: „miarkowanie kary umownej jest przejawem prawa sądu do ingerencji w stosunki umowne równorzędnych podmiotów; katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary umownej jest otwarty, co zapewnia możliwość elastycznego orzekania w tym zakresie, pod warunkiem jednak, że takie żądanie zostanie przez dłużnika zgłoszone i wykazane” (wyrok SN z 12 lutego 2015 r., sygn. akt IV CSK 276/14).

Sąd uprawniony jest do miarkowania kary umownej bez względu na to jakie podmioty są stronami umowy oraz bez względu na to jaki jest przedmiot umowy. Prawo sądu do miarkowania kary umownej nie jest również ograniczone w stosunkach między przedsiębiorcami – „miarkowanie kary umownej na podstawie art. 484 § 2 KC może nastąpić także w stosunkach umownych między przedsiębiorcami, ponieważ przepis ten nie zawiera w tym względzie żadnych ograniczeń natury podmiotowej” (wyrok SN z 27 lutego 2009 r., sygn. akt II CSK 511/08).

5. Niemożność wyłączenia i ograniczenia możliwości zmniejszenia kary umownej

Art. 484 § 2 KC zawierający przesłanki miarkowania kary umownej stanowi przepis bezwzględnie obowiązujący (norma iuris cogentis). Oznacza to, że strony umowy nie mogą w umowie ograniczyć ani wyłączyć możliwości zmniejszenia kary umownej (wyrok SN z 13 lutego 2014 r., sygn. akt V CSK 45/13), bowiem swoboda stron w kształtowaniu treści umowy została w tym zakresie ograniczona.

W przypadku, gdyby strony umowy zawarły w umowie postanowienie dotyczące ograniczenia lub wyłączenia możliwości miarkowania kary umownej – postanowienie to należy uznać za nieważne.

Przypisy:

1 M. Lemkowski, komentarz do art. 484 k.c. [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I–III. Komentarz, 2022, wyd. 3, wersja elektroniczna Legalis

2 W. Borysiak, komentarz do art. 484 k.c. [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2022, wyd. 30, wersja elektroniczna Legalis

3 W. Borysiak, komentarz do art. 484 k.c. [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, 2022, wyd. 30, wersja elektroniczna Legalis

4 P. Zakrzewski, komentarz do art. 484 k.c. [w:] M. Fras (red.), M. Habdas (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna (art. 353-534), 2018, wersja elektroniczna LEX