Odszkodowanie za lojalność nie zawsze wolne od składek ZUS

Zwolnienie odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu zatrudnienia ze składek na ubezpieczenia społeczne (a w konsekwencji również na ubezpieczenie zdrowotne) przewiduje § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (tekst jedn. DzU z 2022 r., poz. 449). Przepisy § 2–4 tego rozporządzenia stosuje się zaś odpowiednio przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne zleceniobiorców. Nie oznacza to jednak, że ulga obejmuje wypłatę odszkodowania wypłacanego zleceniobiorcy w zamian za powstrzymywanie się od podejmowania działalności konkurencyjnej względem byłego zleceniodawcy.

Z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne wyłączone są bowiem odszkodowania wypłacone byłym pracownikom po rozwiązaniu stosunku pracy na podstawie umowy o zakazie konkurencji, o której mowa w kodeksie pracy. Z uwagi na fakt, iż zakaz konkurencji został uregulowany w kodeksie pracy, to przywołane przepisy przewidujące ulgę w składkach nie mają zastosowania do umów cywilnoprawnych czy innych umów o świadczenie usług – te regulują bowiem przepisy kodeksu cywilnego.

Czytaj więcej:

Kadry i Płace

Nie każdy zakaz konkurencji można odwołać

Jeżeli umowa lojalnościowa po ustaniu...

Pro

 Potwierdził to Sąd Najwyższy w niedawnym wyroku, z 13 lipca 2022 r. (II USKP 228/21). Uznał wówczas, że odszkodowanie wypłacone zleceniobiorcy z tytułu zakazu konkurencji podlega oskładkowaniu.

Odpowiednie stosowanie

W sprawie przedsiębiorca zawierał z każdą z osób zasiadających w zarządzie spółki umowę o zarządzanie, która w świetle przepisów ubezpieczeniowych traktowana jest jako odrębny tytuł do objęcia obowiązkiem ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie z osobami tymi spółka zawierała dodatkowo umowy o zakazie konkurencji, obowiązujące w trakcie trwania umowy o zarządzanie i po jej rozwiązaniu. Z tytułu umowy o zakazie konkurencji po rozwiązaniu umowy o zarządzanie spółka wypłaca odszkodowania przez okres wskazany w tej umowie, w comiesięcznych ratach.

Sąd okręgowy był zdania, że nie ma podstaw, by uznać, że umowa o zakazie konkurencji zawarta ze zleceniobiorcą stanowi tytuł do objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi oraz zdrowotnym, a co za tym idzie – że stanowi podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia. Wskazał, że przepisy § 2–4 przywołanego rozporządzenia stosuje się odpowiednio na podstawie § 5 ust. 2 pkt 2 tego rozporządzenia przy ustalaniu podstawy wymiaru składek osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy oświadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia. Zdaniem tego sądu odpowiednie stosowanie oznacza, że zleceniobiorcy (i inne osoby wymienione w tym przepisie), którym wypłacono odszkodowania za zakaz konkurencji, korzystają ze zwolnienia od oskładkowania co do zasady. Wypłacone im odszkodowania nie stanowią więc podstawy wymiaru składek. Oczywisty zamiar ustawodawcy – wskazał sąd – polegał na zrównaniu uprawnień określonej grupy ubezpieczonych, z braku podstaw do ich różnicowania.

Nierówność traktowania...

Tego samego zdania był sąd apelacyjny. Nie zgodził się z ZUS, że § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia należy stosować ściśle, bez możliwości rozszerzenia jego stosowania do osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych. Sąd zauważył, że § 5 ust. 2 rozporządzenia składkowego został zmieniony od 1 sierpnia 2010 r. po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 lutego 2010 r. (P 16/09). TK stwierdził w nim, że § 2 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia jest niezgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP przez to, że nie dotyczy zleceniobiorców w zakresie wartości świadczeń rzeczowych wynikających z przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy oraz ekwiwalentów za te świadczenia, a także ekwiwalentów pieniężnych za pranie odzieży roboczej, używanie odzieży i obuwia własnego zamiast roboczego. A wyrok TK, zdaniem tego sądu, ma odpowiednie zastosowanie w okolicznościach sprawy do wyłączenia z podstawy wymiaru składek przychodu w postaci odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji, wypłaconego zleceniobiorcom i innym osobom wykonującym pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, po ustaniu współpracy. Sąd uznał, że nie ma podstaw do odmiennego traktowania różnych grup ubezpieczonych – pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę oraz osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, i w związku z tym do różnicowania ich sytuacji prawnej w zakresie wyłączeń z podstawy wymiaru składek odszkodowań wypłacanych z tytułu zakazu konkurencji.

... nie w tym przypadku

Z tymi wnioskami nie zgodził się Sąd Najwyższy. Podkreślił, że zmiana stanu prawnego po wyroku TK z 16 lutego 2010 r. nie oznacza, że wszystkie wyłączenia z podstawy wymiaru składek ustanowione dla pracowników stosuje się również do zleceniobiorców. Zwrot „stosuje się odpowiednio” użyty w § 5 ust. 2 rozporządzenia składkowego na gruncie ustawy oznacza stosowanie odnośnych przepisów bez żadnych zmian do innego zakresu odniesienia, bądź stosowanie ich z pewnymi zmianami, bądź też niestosowanie tych przepisów do innego zakresu odniesienia (por. uchwała SN z 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06).

W tym jednak przypadku sama treść § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia składkowego zawęża umowę o zakazie konkurencji tylko do regulacji prawa pracy – chodzi wyłącznie o umowę z art. 1012 k.p. Tak ścisłe zawężenie podmiotowe i przedmiotowe nie pozwala zaś, by tę regulację stosować do zleceniobiorców czy innych osób podlegających ubezpieczeniom społecznym na zasadach dotyczących zleceniobiorców.

Jak wskazał SN, w ramach swobody umów prawa cywilnego (art. 3531 k.c.) strony mogą zawierać umowy o zakazie konkurencji, jednak nie będzie to umowa z art. 1011 k.p. Nawet gdy zleceniodawca i zleceniobiorca zawrą umowę na wzór umowy z art. 1012 k.p., to będzie to umowa prawa cywilnego, czyli nadal odrębna od tej z kodeksu pracy.

SN podkreślił, że po wyroku TK i wprowadzeniu zmian do rozporządzenia składkowego nie ma podstaw do stosowania wprost czy odpowiednio wszystkich wyłączeń z podstawy wymiaru składek pracownika do podstawy wymiaru składek zleceniobiorcy. Nie wszystkie świadczenia, które przysługują pracownikowi, są bowiem takie same u zleceniobiorcy. Przykładowo niektóre przysługują tylko pracownikowi – jak choćby odszkodowanie z tytułu niewydania w terminie lub wydania niewłaściwego świadectwa pracy. Taka sama odrębność zatrudnienia pracowniczego i na podstawie umowy zlecenia występuje również na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych.

Jak wskazał SN, zakaz konkurencji jest częścią całego zobowiązania, a nie samodzielnym tytułem podlegania ubezpieczeniom społecznym. Jeśli jest częścią umowy cywilnej, to przychód z tej umowy – czyli również z zakazu konkurencji – stanowi podstawę składek.

Inaczej przy kontrakcie

Zapis o zakazie konkurencji, za którym idzie konieczność wypłaty odszkodowania, jest też często stosowany w umowach z menedżerami. I choć sam kontrakt o świadczenie usług w zakresie zarządzania podlega ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu na zasadach określonych dla zleceniobiorców, to bywa, że takie odszkodowanie wypłacane byłemu menedżerowi nie jest oskładkowane.

Dotyczy to jednak tylko menedżerów, do których zastosowanie mają przepisy ustawy z 16 czerwca 2016 r. o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami (tekst jedn. DzU z 2020 r., poz. 1907).

W dwóch podobnych sprawach potwierdził to ZUS Oddział w Gdańsku w swoich interpretacjach: w decyzji nr 325 z 21 lipca 2021 r. o sygn. DI/100000/43/483/2021 oraz w decyzji nr 527 z 26 września 2022 r. o sygn. DI/10000/43/929/2022. Obie prośby dotyczyły prezesa zarządu pracującego na podstawie umowy o świadczenie usług zarządzania. Spółki pytały o obowiązek opłacania składek od odszkodowania wypłacanego prezesom z tytułu zakazu konkurencji obowiązującego po zakończeniu pełnienia funkcji w zarządzie.

ZUS wskazał, że kontrakt menedżerski to umowa nienazwana, do której stosuje się przepisy kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia, a osoba świadcząca pracę na tej podstawie podlega ubezpieczeniom jako zleceniobiorca. W tym jednak przypadku do członka zarządu spółki mają zastosowanie przepisy ustawy o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami. Z jej art. 8 wynika zaś, że w sprawach o zakazie konkurencji członka organu zarządzającego spółką mają odpowiednie zastosowanie przepisy art. 1011–1014 kodeksu pracy. Zatem kwestia odszkodowań z tytułu zakazu konkurencji w odniesieniu do osób świadczących usługi zarządzania w oparciu o ustawę o zasadach kształtowania wynagrodzeń osób kierujących niektórymi spółkami została uregulowana w szczególny sposób dla tej grupy osób, tj. poprzez odesłanie do przepisów kodeksu pracy. Poprzez ten zapis do takich menedżerów ma zastosowanie wyłączenie, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia składkowego – czyli odszkodowanie wypłacane za okres, w którym obowiązuje zakaz konkurencji, zostało wyłączone z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

W innych przypadkach, w związku z faktem, że ustawodawca w § 2 ust. 1 pkt 4 przywołanego rozporządzenia wyłącza z podstawy wymiaru składek wartość jedynie tych odszkodowań wypłaconych po ustaniu stosunku pracy, które zawarte zostały na podstawie umowy o zakazie konkurencji, o której mowa w art. 1012 k.p. – brak jest podstaw do rozciągnięcia zastosowania tego wyłączenia na umowy o zarządzanie spółką.