SLAPP po polsku. Gdy prawo przestaje być bronią, a staje się pałką

W idealnym świecie prawda broniłaby się sama. W naszym – niestety – potrzebuje adwokata, parasola ochronnego i nierzadko… ogromnej odwagi cywilnej. Zwłaszcza wtedy, gdy ktoś postanowi ujawnić informacje niewygodne dla możnych tego świata. Na szczęście coś się zmienia. Nowe regulacje unijne – których Polska, mimo opóźnień, nie będzie mogła zignorować – mają postawić tamę nadużywaniu systemu sprawiedliwości przez wpływowych graczy. Właśnie z myślą o takich osobach – dziennikarzach śledczych, działaczach społecznych czy pracownikach ujawniających nieprawidłowości (w tym sygnalistach)  – wprowadza się w Unii Europejskiej nowe regulacje mające chronić przed tzw. SLAPP.

W ostatnich latach obserwujemy w Europie narastające zjawisko wykorzystywania postępowań sądowych do tłumienia krytyki i ograniczania prawa do informacji. Mowa o SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation) – pozwach strategicznych, których celem nie jest dochodzenie realnych roszczeń, lecz wywarcie efektu mrożącego wobec osób uczestniczących w debacie publicznej. W odpowiedzi na te nadużycia, Unia Europejska przyjęła w 2024 r. nową dyrektywę mającą na celu przeciwdziałanie SLAPP-om i zapewnienie skutecznej ochrony osobom działającym w interesie publicznym.

Czym są SLAPP-y?

SLAPP-y to nadużycie mechanizmów sądowych, najczęściej w formie pozwów cywilnych (np. o zniesławienie), których celem jest zastraszenie lub zniechęcenie pozwanych do dalszego działania. Ofiarami tych praktyk są zwykle dziennikarze, aktywiści, organizacje pozarządowe oraz sygnaliści ujawniający nieprawidłowości w sferze publicznej lub prywatnej. Pozwy te cechuje brak realnej podstawy prawnej i instrumentalne traktowanie procedury sądowej.

Mówiąc prościej: to celowe, często absurdalne pozwy sądowe, których celem nie jest wygrana, lecz zastraszenie. Chodzi o zmuszenie do milczenia, zniechęcenie do ujawniania faktów, paraliż psychiczny i finansowy krytyków – wszystko w majestacie prawa.

Dyrektywa przeciw SLAPP – założenia i cele

Nowa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady UE zakłada stworzenie mechanizmów prawnych, które uniemożliwią wykorzystywanie systemu sprawiedliwości do tłumienia krytyki i ograniczania wolności wypowiedzi. Do kluczowych postanowień należą:

Dyrektywa ustanawia także definicję „działania w interesie publicznym”, która obejmuje wypowiedzi i działania podejmowane w kontekście debaty publicznej na tematy o znaczeniu ogólnospołecznym.

Komplementarność z dyrektywą o ochronie sygnalistów

Warto zauważyć, że nowe regulacje przeciw SLAPP-om uzupełniają rozwiązania wprowadzone na mocy Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii, która również ma na celu zapewnienie ochrony osobom narażonym na działania odwetowe z powodu ujawniania nieprawidłowości.

Implementacja do prawa krajowego

Zgodnie z założeniami, państwa członkowskie UE, w tym Polska, będą zobowiązane do transpozycji dyrektywy SLAPP do krajowych porządków prawnych do 7 maja 2026 r.. Niezbędne będzie wprowadzenie przepisów umożliwiających wczesną eliminację bezzasadnych pozwów, regulację kosztów postępowań oraz wzmocnienie mechanizmów ochrony uczestników debaty publicznej.

Nowe regulacje to sygnał, że krytykowana w innych kwestiach Unia Europejska nie tylko stawia na wolność słowa jako wartość, ale również realnie ją zabezpiecza – oferując ochronę przed mechanizmami uciszenia stosowanymi przez wpływowe osoby.

Z kolei w Polsce mamy czas wyborów prezydenckich - w debacie o kondycji państwa prawa zbyt rzadko mówi się o osobach, które są jego realnym „czujnikiem dymu”.