Zmiany wynikają z dwóch odrębnych nowelizacji, znajdujących się na różnych etapach prac. Ustawa z 4 września 2026 r., podpisana przez Prezydenta 25 września, wprowadzi m.in. skład VAT, rozszerzy odpowiedzialność nabywców wybranych usług i zmodyfikuje zasady odliczania podatku. Większość jej przepisów ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r. Ułatwienia w dokumentowaniu eksportu przewiduje natomiast ustawa, do której Senat wniósł poprawki. Jej ostateczny kształt i termin wejścia w życie zależą jeszcze od dalszych prac legislacyjnych.

Eksport: dokument celny straci monopol

Obecnie ustawa o VAT uznaje dostawę za eksport, jeżeli wywóz towaru poza UE został potwierdzony przez właściwy organ celny. Powoduje to spory w sytuacjach, gdy sprzedawca może wykazać, że towar rzeczywiście opuścił Unię, lecz nie ma urzędowego potwierdzenia wywozu.

Takie podejście trudno pogodzić z wyrokiem TSUE z 28 marca 2019 r. (C-275/18). Trybunał podkreślił w nim, że decydujące znaczenie ma faktyczny wywóz towaru poza UE, a nie samo dopełnienie formalności celnych.

Ustawa uchwalona przez Sejm 18 września 2026 r. ma usunąć tę rozbieżność. Wykreśla z definicji eksportu wymóg potwierdzenia wywozu przez organ celny i pozwala wykazać go także innymi dowodami. Sprzedawca nadal będzie musiał udowodnić, że towar opuścił UE w wyniku konkretnej dostawy, ale brak dokumentu celnego nie będzie sam w sobie wykluczał zastosowania stawki 0%.

Jakie dowody będą dopuszczalne?

Projekt wymienia w szczególności:

 - dokument od przewoźnika lub spedytora potwierdzający dostarczenie towaru do miejsca przeznaczenia poza UE, również pochodzący z systemu elektronicznego przewoźnika,

 - potwierdzenie doręczenia przesyłki poza UE od operatora pocztowego, także z jego systemu elektronicznego,

 - dokument administracji celnej państwa trzeciego potwierdzający przywóz i odprawę, połączony z pisemnym oświadczeniem nabywcy o dostarczeniu towaru do miejsca przeznaczenia poza UE.

W praktyce nie wystarczy dowód, że jakaś przesyłka dotarła poza Unię. Dokumenty powinny pozwalać powiązać ją z konkretną sprzedażą: fakturą, zamówieniem i towarem. Przy transporcie kilku dostaw w jednej przesyłce takie powiązanie może wymagać dodatkowych danych.

Kiedy rozliczyć eksport ze stawką 0% VAT?

Możliwość zastosowania stawki 0%  będzie zależała od tego, kiedy sprzedawca zgromadzi dowody wywozu towaru poza UE.

Jeżeli otrzyma je przed upływem terminu złożenia deklaracji za okres, w którym nastąpiła dostawa, wykaże eksport ze stawką 0% VAT w rozliczeniu za ten okres.

Brak dowodów w tym terminie nie będzie oznaczał konieczności natychmiastowego naliczenia VAT według stawki krajowej. Sprzedawca będzie mógł poczekać z wykazaniem dostawy do rozliczenia za kolejny okres. Jeżeli również wtedy nie będzie miał dowodów wywozu, będzie musiał wykazać sprzedaż z właściwą stawką krajową.

Późniejsze otrzymanie dokumentów pozwoli mu zastosować stawkę 0% i skorygować podatek w rozliczeniu za okres, w którym je otrzymał. 

Przykładowo, przy miesięcznych rozliczeniach VAT i dostawie dokonanej w marcu:

 - jeśli sprzedawca zgromadzi dowody przed terminem złożenia deklaracji za marzec, wykaże eksport ze stawką 0% w rozliczeniu za marzec,

 - jeśli otrzyma je dopiero przed terminem złożenia deklaracji za kwiecień, wykaże eksport ze stawką 0% w rozliczeniu za kwiecień,

 - jeśli nie otrzyma ich także w tym drugim terminie, wykaże sprzedaż ze stawką krajową w rozliczeniu za kwiecień. Gdy dowody otrzyma np. w czerwcu, w rozliczeniu za czerwiec skoryguje podatek, stosując stawkę 0%.

Skład VAT: odroczenie podatku i poprawa płynności 

Ustawa podpisana przez Prezydenta 25 września 2026 r. wprowadza nową procedurę składu VAT. Skład będzie miejscem, w którym określone towary można przechowywać i sprzedawać na szczególnych zasadach podatkowych. Po spełnieniu ustawowych warunków stawką 0% VAT zostaną objęte dostawy i wewnątrzwspólnotowe nabycia towarów wprowadzanych do składu, ich kolejne sprzedaże w ramach procedury, a także określone usługi wykonywane na tych towarach. VAT będzie rozliczany co do zasady dopiero po zakończeniu procedury, np. po wyprowadzeniu towaru ze składu.

Korzyść z tego rozwiązania najlepiej pokazuje przykład partii pojazdów, która kilkakrotnie zmienia właściciela, przez cały czas pozostając w składzie. Dzięki stawce 0% kolejni nabywcy nie będą musieli angażować środków na zapłatę VAT przy każdym zakupie, a następnie odzyskiwać ich przez odliczenie podatku. Przy obrocie towarami o dużej wartości może to istotnie poprawić płynność finansową.  

Możliwość korzystania ze składu VAT będzie jednak ograniczona do określonych towarów. Ustawa wskazuje ich grupy, natomiast szczegółowy zakres procedury określi rozporządzenie. Opublikowany projekt przewiduje początkowo objęcie nią wybranych pojazdów o kodach CN 8701–8706, 8709 i 8711. O możliwości zastosowania preferencji zdecydują zatem klasyfikacja konkretnego towaru oraz ostateczne brzmienie przepisów wykonawczych. 

Zakup usług: cudzy VAT, własne ryzyko

Od 2027 r. odpowiedzialność solidarna obejmie także zakup wybranych usług informatycznych, doradczych, księgowych i reklamowych, wymienionych w nowym załączniku nr 16. Oznacza to, że w określonych sytuacjach organ będzie mógł żądać od nabywcy zapłaty VAT, którego usługodawca nie rozliczył — w części przypadającej na usługi wykonane dla tego nabywcy.

Odpowiedzialność nie powstanie jednak automatycznie. Nabywca będzie mógł ją ponieść, jeżeli w chwili wykonania usługi wiedział lub miał uzasadnione podstawy, by przypuszczać, że kontrahent nie wpłaci należnego podatku. Takie podejrzenie mogą uzasadniać nietypowe warunki transakcji, w szczególności cena znacznie niższa od rynkowej, bez ekonomicznego uzasadnienia.

Ustawa przewiduje wyłączenie odpowiedzialności dla zakupów udokumentowanych fakturą na kwotę poniżej 15 tys. zł brutto. Wyłączenie to nie będzie jednak działało, gdy miesięczna wartość netto usług objętych tymi przepisami, nabytych od jednego kontrahenta, przekroczy 50 tys. zł. Przy regularnej współpracy znaczenie będzie więc miała zarówno wartość pojedynczej faktury, jak i suma zakupów w miesiącu.

Przed odpowiedzialnością solidarną będzie chronić zapłata w mechanizmie podzielonej płatności. W ostatecznym tekście ustawy zachowano tę ochronę bez wyjątków proponowanych na wcześniejszym etapie prac. 

Odliczenie VAT: nieważna umowa to za mało

Obecny przepis ustawy o VAT wiąże odmowę odliczenia podatku z nieważnością lub pozornością czynności według prawa cywilnego. Takie rozwiązanie zakwestionował TSUE w wyroku z 25 maja 2023 r. (C-114/22). Trybunał wskazał, że sama cywilnoprawna ocena transakcji nie wystarcza do pozbawienia podatnika prawa do odliczenia. Jeżeli transakcja rzeczywiście została wykonana, odmowa wymaga wykazania oszustwa w VAT lub nadużycia prawa. 

Podpisana nowelizacja dostosowuje ustawę do tego wyroku. W przepisie dotyczącym odliczenia zastępuje odwołanie do nieważności i pozorności czynności przesłanką nadużycia prawa. Oznacza to, że sama nieważność umowy nie będzie podstawą odmowy odliczenia. Jednocześnie rzeczywiste wykonanie dostawy lub usługi nie zapewni tego prawa, jeżeli transakcja stanowi nadużycie. 

Chodzi o sytuacje, w których czynności formalnie spełniają wymagania ustawy, lecz ich zasadniczym celem jest uzyskanie korzyści podatkowej sprzecznej z celem przepisów. Faktura dokumentująca takie czynności nie będzie uprawniała do odliczenia VAT w części objętej nadużyciem.

Zakupy z zagranicy: mniej obowiązków i odsetek

Nowelizacja uprości także rozliczanie niektórych zakupów od zagranicznych kontrahentów. Zmiany dotyczą usług zwolnionych z VAT, odsetek od podatku przy imporcie towarów oraz nabywania środków transportu z innych państw UE. 

Usługi zwolnione z VAT: Obecnie zakup takiej usługi od zagranicznego podmiotu może wymagać wykazania importu usług, mimo że nie powstaje podatek do zapłaty. Po zmianie obowiązek ten zniknie w odniesieniu do usług zwolnionych z VAT, m.in. określonych usług finansowych. Przykładowo otrzymanie pożyczki od zagranicznego kontrahenta nie będzie wymagało wykazania jej jako importu usług. 

Odsetki przy imporcie towarów: Ograniczone zostaną przypadki naliczania odsetek za okres poprzedzający powiadomienie importera o należnym VAT określonym w decyzji. Odsetki nadal będą pobierane m.in. wtedy, gdy dług celny powstał wskutek naruszenia obowiązków celnych albo decyzję wydano w wyniku kontroli. O obowiązku ich zapłaty będzie więc decydować przyczyna określenia podatku przez organ. 

Środki transportu z UE: Zniesiony zostanie obowiązek zapłaty VAT w ciągu 14 dni od nabycia określonych środków transportu z innego państwa członkowskiego. Podatek będzie rozliczany na ogólnych zasadach.  

O wartości zmian zdecyduje praktyka

Kierunek zmian zasługuje na pozytywną ocenę. Ograniczenie formalności, zmniejszenie kosztów finansowania VAT i większe znaczenie rzeczywistego przebiegu transakcji odpowiadają na konkretne problemy przedsiębiorców. Bilans nie jest jednak jednoznaczny: rozszerzenie odpowiedzialności za podatek usługodawcy może zwiększyć koszty weryfikacji zakupów i ryzyko sporów.

Ostatecznie miarą powodzenia tych zmian będzie to, czy firmy odczują większą pewność rozliczeń. Wiele zależy od praktyki organów podatkowych: od sposobu oceny dowodów po ustalanie przesłanek odpowiedzialności nabywcy. Uproszczenia stracą znaczną część swojej wartości, jeżeli miejsce dotychczasowych wymogów formalnych zajmie nieprzewidywalność tych ocen. Dla biznesu dobra reforma VAT to taka, która pozwala zarówno sprawniej rozliczyć podatek, jak i wcześniej ocenić ryzyko transakcji.

Autorka: Monika Bilska, doradca podatkowy, Sendero Tax&Legal