Zasady przyznawania przez pracodawców świadczeń ?z funduszu socjalnego określa ustawa z 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn. DzU ?z 2012 r., poz. 592, dalej ustawa o zfśs). Trzeba się przy tym kierować oceną sytuacji socjalnej podwładnych. Oznacza to, że przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z zfśs zależą od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Wynika to z art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs.
Sytuacja rodzinna ?i materialna
Natomiast wydatkowanie środków zfśs bez uwzględnienia kryterium socjalnego i sprzecznie z zakładowym regulaminem świadczeń socjalnych jest niezgodne z ustawą. Tak też podnosił Sąd Najwyższy w wyroku ?z 16 sierpnia 2005 r. (I PK 12/05). Podobnie wypowiadał się SN ?w orzeczeniu z 20 sierpnia 2001 r. (I PKN 579/00). Stwierdził, że pracodawca administrujący środkami zfśs nie może ich wydatkować niezgodnie z regulaminem zakładowej działalności socjalnej, którego postanowienia nie mogą być sprzeczne ?z zasadą przyznawania świadczeń według kryterium socjalnego, to jest uzależniającego przyznawanie ulgowych usług i świadczeń wyłącznie od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu.
Zanim więc firma przystąpi do wypłat z zfśs, powinna ustalić sytuację socjalną ubiegających się o te świadczenia ?i na podstawie tych ustaleń proporcjonalnie do położenia pracowników przyznać konkretną pomoc.
Wbrew zasadom współżycia
Związkom zawodowym przysługuje prawo wystąpienia do sądu pracy z roszczeniem o zwrot funduszowi środków wydatkowanych niezgodnie z ustawą lub ?o przekazanie należnych pieniędzy na fundusz. Oznacza to, że związki mogą przed sądem żądać zwrotu środków wadliwie wydatkowanych z zfśs lub nieprzekazanych na ten fundusz.
W toku procesu pracodawca nie może zarzucać związkowi zawodowemu, że działa wbrew zasadom współżycia społecznego (czyli że żądanie zwrotu wydanych kwot byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego). Wskazywał na to SN w wyroku z 25 sierpnia ?2004 r. (I PK 22/03). Stwierdził, że szef, który narusza art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs przez wydatkowanie pieniędzy z tego funduszu bez zachowania kryterium socjalnego, nie może powoływać się na klauzule generalne określone w art. 8 k.p. A to dlatego, że łamiąc przepisy ustawy przez wydatkowanie środków zfśs bez zachowania kryterium socjalnego (np. przyznając te świadczenia tylko członkom kierownictwa), pracodawca narusza równocześnie zasady współżycia społecznego oraz działa niezgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tych pieniędzy. W takiej sytuacji nie może powoływać się na klauzule z art. 8 k.p.
