Koszty uzyskania przychodów: nie każde dzieło to utwór

Gdy w wyniku pracy powstaje utwór, naliczając podatek, można zastosować koszty uzyskania przychodu w wysokości 50 proc. Interpretacje podatkowe precyzują, że takie prawo uwarunkowane jest tym, aby jednocześnie:

- zaistniał utwór w rozumieniu ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. DzU z 2000 r. nr 80, poz. 904 ze zm.) oraz

- twórca udzielił zamawiającemu licencji na korzystanie z danego utworu, względnie udzielił prawa do rozporządzania majątkowymi prawami autorskimi do twórczego dzieła.

Istotna niepowtarzalność

Z pracą twórczą mamy do czynienia, gdy możliwe jest wyróżnienie dwóch konstytutywnych cech utworu:

- jest przejawem działalności twórczej,

- ma indywidualny charakter.

Sąd Najwyższy w wyroku z 30 czerwca 2005 r. (IV CK 763/04)

stwierdził, że „...przejawem działalności twórczej jest będący wynikiem samodzielnego wysiłku autora rezultat, różniący się od innych rezultatów analogicznego działania (w uproszczeniu – mający atrybut »nowości«).

Niekwestionowany jest tu związek z pojęciem oryginalności, a »oryginalny« to tyle, co samoistny, autentyczny, niebędący powtórzeniem. Indywidualny charakter dzieła wyraża się w tym, że odbiega ono od innych przejawów podobnego działania w sposób świadczący o jego swoistości i niepowtarzalności.

Ta cecha – niepowtarzalność – bywa rozumiana w sposób rygorystyczny jako rezultat statystycznie jednorazowy". Dlatego utworami nie są dzieła wykonywane powtarzalnie, choćby były perfekcyjnie wykonane. Ich efekt jest bowiem wynikiem rutynowej pracy.

Przykład

Pan Jan projektuje i wykonuje biżuterię artystyczną na podstawie umowy o dzieło z przeniesieniem autorskich praw majątkowych na firmę jubilerską. W maju stworzył bardzo popularną kolekcję. W związku z dużym zainteresowaniem zamawiający zlecił mu wykonanie tego samego wzoru w 200 egzemplarzach. Stworzenie produktu według tego samego wzoru to nie utwór.

Może to być co najwyżej dzieło, a w opinii ZUS stanowi to świadczenie usług. Dlatego zlecający powinien inaczej rozliczyć wynagrodzenie za projekt będący utworem, a inaczej za fizycznie stworzoną biżuterię (pracę stanowiącą dzieło/zlecenie).

Dla pracodawcy oznacza to, że chcąc zastosować preferencyjne koszty 50 proc., musi mieć pewność, że dany przedmiot pracy jest utworem. Niestety nie wspomoże się interpretacjami podatkowymi. Izby skarbowe gremialnie stwierdzają, że przepisy ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych nie są przepisami prawa podatkowego.

Mimo że ustalenie, co jest utworem, ma zasadnicze znaczenie w zastosowaniu kosztów 50 proc., to bezpośrednio nie jest w zakresie wydawanych interpretacji. W niektórych interpretacjach wprost stwierdzono, że w rozstrzyganiu o twórczym charakterze prac jako jedyne właściwe jest Ministerstwo Kultury (np. interpretacja dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie, IPPB2/415-270/09-4MK).

Przeniesienie praw...

Kluczowe dla sprawy jest zawarcie umowy z autorem. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza dwie możliwości korzystania z utworu:

a) przeniesienie autorskich praw majątkowych na nabywcę,

b) licencje.

Przeniesienie autorskich praw majątkowych na nabywcę to nic innego jak sprzedaż praw do utworu. Po jej sfinalizowaniu jedyną osobą uprawnioną do korzystania z utworu jest nabywca. Twórca traci prawa majątkowe i nie może z nich korzystać, ale otrzymuje za to zapłatę. Ta umowa jest bardzo korzystna dla pracodawcy/zamawiającego utwór, ponieważ nabywa do niego prawa i może eksploatować zgodnie z warunkami w umowie.

Pojawia się tu jednak kwestia pól eksploatacji. To wszelkie możliwe sposoby, na jakich można wykorzystywać utwór w praktyce. Nie ma jednolitego wykazu pól eksploatacji. Sporządzając umowę, należy rozważyć, gdzie w przyszłości będzie wykorzystywany utwór.

Przykład

Pan Jerzy zawarł umowę o przeniesienie autorskich praw majątkowych do napisanej aplikacji komputerowej. Wskazano w niej, że polem eksploatacji utworu będzie przestrzeń cyfrowa, w tym prawo do trwałego zwielokrotnienia programu w całości lub w części jakimikolwiek środkami i w jakiejkolwiek formie na potrzeby pracodawcy.

Aplikacja okazała się trafna i przedsiębiorca zauważył możliwość jego sprzedaży. Jednak bez dodatkowego wynagrodzenia nie może dokonywać obrotu prawnego utworem, ponieważ pola eksploatacji (miejsce i sposób użytkowania) nie przewidują wprowadzania do obrotu, użyczenia ani najmu.

Nie można ustalić, że nabycie praw autorskich dotyczy wszystkich pól eksploatacji, ponieważ zabrania tego prawo. Jeśli więc w umowie pominięto jakieś miejsce czy sposób wykorzystania utworu, to autor ma prawo do dodatkowego wynagrodzenia za korzystanie z niego.

... czy licencja

Na podstawie umowy licencyjnej twórca uprawnia licencjobiorcę do korzystania z utworu w określony sposób za wynagrodzeniem. Tutaj jednak autor nie zbywa własności intelektualnej, lecz ją w pewnym sensie wypożycza. Odpowiednikiem licencji w stosunku do rzeczy są umowy najmu bądź dzierżawy.

Licencje są najbardziej pożądaną przez twórcę formą współpracy. Pozwalają maksymalizować zyski i jak najszerszym zasięgiem obejmować krąg nabywców.

Licencja może wymieniać wszelkie możliwe pola eksploatacji (pełna) albo tylko ich jakąś część (niepełna). Jednak dla zlecającego najważniejszy jest podział licencji na wyłączne i niewyłączne.

Wyłączna ogranicza zakres licencjobiorców do jednego, co gwarantuje mu pewien monopol na obrót dobrem intelektualnym. Natomiast przy licencji niewyłącznej nabywca jest jednym z wielu podmiotów korzystających z utworu. Jeśli pracodawca nie ustali szczegółowo trybu przejścia praw autorskich czy udzielenia licencji, to z mocy prawa występuje domniemanie udzielenia licencji niewyłącznej na 5 lat.

Przykład

Pan Tomasz zawarł umowę licencyjną na zaprojektowanie i wykonanie strony internetowej przedsiębiorstwa zamawiającego. Ustalono w niej tylko miejsce wykorzystywania strony (pole eksploatacji), którym była przestrzeń cyfrowa, a także wynagrodzenie mające stanowić jednorazową opłatę licencyjną. Nie sprecyzowano natomiast rodzaju licencji.

Po 5 latach informatyk zażądał kolejnej opłaty licencyjnej. Zamawiający dzieło odmówił, uznając, że już raz ją uiścił. Nie ma racji, ponieważ nie usankcjonowano tego w umowie. Zatem licencja wygasła po 5 latach, a niewiedza przedsiębiorcy kosztowała go konieczność zapłaty drugiego wynagrodzenia.

Autor na etacie

Z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że jeśli umowa o pracę nie przewiduje rozróżnienia należnego pracownikowi wynagrodzenia na część związaną z korzystaniem z praw autorskich i część dotyczącą wykonywania obowiązków pracowniczych, to do celów podatkowych nie stosuje się art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy z 26 czerwca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. DzU z 2012 r., poz. 361 ze zm., dalej ustawa o PIT). Potwierdził to Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z 19 czerwca 2002 r. (II FSK 839/09).