Zawiązanie spółki komandytowej z byłymi pracownikami jest ryzykowne

I to wcale nie dlatego, że byłym pracownikom nie wolno w charakterze wspólników stanąć za ladami sklepów. O wiele poważniejsze jest niebezpieczeństwo zakwestionowania ważności umowy takiej spółki. Przypomnijmy, dziś wchodzi w życie nowelizacja kodeksu pracy, zakazująca wykonywania pracy w święta w placówkach handlowych (DzU z 2007 r. nr 176, poz. 1239). Nic dziwnego, że sprzedawcy na gwałt szukają sposobów zgodnego z prawem uchylenia się od stosowania nowych przepisów. Jednym z pomysłów jest zawiązanie z pracownikami spółki komandytowej.

Wspólnicy w takiej spółce dzielą się na dwie grupy: komplementariuszy i komandytariuszy. Komplementariusze odpowiadają za zobowiązania swojej spółki bez ograniczenia, mogą ją jednak reprezentować i prowadzić jej sprawy. Odpowiedzialność komandytariuszy jest z kolei ograniczona, za cenę jednak wyłączenia od zarządzania spółką. Znowelizowane przepisy dały podstawę do rozważań, czy sposobem na zniwelowanie skutków zakazu pracy w święta nie będzie spółka komandytowa, w której dotychczasowy pracodawca byłby komplementariuszem, pracownicy zaś – komandytariuszami. Pisaliśmy o tym m.in. w DOBREJ FIRMIE z 17 października br. („Za ladami staną w święta komandytariusze”).

Takie rozwiązanie miałoby pozwolić pracodawcom zachować władzę nad ich przedsiębiorstwami, a pracownikom – robić to co do tej pory bez ryzyka naruszenia przepisów. Dziś zastanawiamy się, czy tak jest rzeczywiście.

Uruchomienie działalności z byłymi pracownikami wymaga pewnej wprawy. Dotyczy to zwłaszcza zredagowania umowy spółki

Z prawnego punktu widzenia nie ma przeszkód, aby komplementariusz był jeden, a komandytariuszy kilkudziesięciu, kilkuset czy nawet kilka tysięcy. Komplementariuszem zostaje w tej sytuacji były pracodawca, komandytariuszami – pracownicy. Przy większej liczbie wspólników mogą co najwyżej pojawić się problemy techniczne. Umowę spółki komandytowej trzeba bowiem sporządzić w formie aktu notarialnego. Wszyscy wspólnicy muszą stawić się przed notariuszem i wziąć udział w podpisywaniu umowy. Pojawia się więc konieczność zapewnienia odpowiedniej infrastruktury takiemu przedsięwzięciu. Choć do pomyślenia jest sytuacja, w której pracownicy upoważnią wcześniej jedną osobę do podpisania umowy w ich imieniu.

W każdej firmie zarówno przyjmowanie nowych pracowników, jak i rozstania z nimi to codzienność. Spokojnie możemy przyjąć, że w naszej spółce będzie tak samo. Tyle że przyjmować i rozstawać się będziemy nie z pracownikami, lecz ze wspólnikami. A im więcej wspólników, tym oczywiście zjawisko to będzie częstsze. I tym większe będzie jego znaczenie dla praktycznej działalności przedsiębiorstwa.

Czy przepisy o spółkach handlowych można uznać za przystosowane do potrzeb, jakie stworzyła wchodząca dziś w życie nowelizacja kodeksu pracy? Czy częste zmiany wspólników są dopuszczalne?

Przede wszystkim przystąpienie wspólnika może odbyć się na dwa sposoby: przejęcia praw i obowiązków jednego z dotychczasowych wspólników przez inną osobę (tzw. zmiana wspólnika) albo zwiększenie liczby wspólników. Przepisy wprost przewidują – po odpowiednim zredagowaniu umowy spółki – dopuszczalność zmiany wspólnika. Co do przystąpienia nowego wspólnika sytuacja nie jest już tak klarowna, jednak w praktyce na ogół się je dopuszcza.

Jeśli jednak w umowie spółki zabraknie postanowienia pozwalającego na zmianę wspólnika, będzie ona niedopuszczalna.

Trzeba też pamiętać o tym, że wypowiedzenie umowy spółki przez jednego choćby z tworzących ją wspólników skutkuje – co do zasady – jej rozwiązaniem. Zasadę tę można jednak wyłączyć.

Warto więc zadbać o włączenie do umowy spółki klauzuli pozwalającej kontynuować działalność pozostałym wspólnikom.

Natomiast śmierć komandytariusza nie jest przyczyną rozwiązania spółki (art. 124 kodeksu spółek handlowych). Nie zapominajmy jednak, że spadek to ogół cywilnych praw i obowiązków zmarłego. Czy pracownik, który wchodzi w spółkę, ryzykuje, że jego najbliżsi będą musieli kiedyś pracować w spółce tak jak on? Albo poniosą jakieś inne niekoniecznie przez nich pożądane konsekwencje? Pamiętajmy bowiem, że nie stosuje się tu przepisów kodeksu pracy, które rozstrzygają wyraźnie, że stosunek pracy wygasa. Tymczasem w sytuacji, o której piszemy, nie chodzi już o pracowników, lecz o wspólników.

Niestety, w literaturze przedmiotu nie ma zgodności co do sytuacji prawnej spadkobierców. Zawsze jednak można powołać się na przepis, który wprost wyłącza prawo prowadzenia spraw spółki przez następcę prawnego komandytariusza (art. 122 k.s.h.). Wiadomo jednak, że spadkobiercy komandytariusza powinni wskazać spółce jedną osobę do wykonywania ich praw (art. 124 k.s.h.). Czynności dokonane przez pozostałych wspólników przed takim wskazaniem wiążą spadkobierców komandytariusza.

Pamiętajmy, że komandytariusz nie ma ani prawa, ani obowiązku prowadzenia spraw spółki (art. 121 k.s.h.). To ostatnie pojęcie nie jest w nauce prawa rozumiane jednolicie, ale nie budzi wątpliwości, że jeśli spółka zajmuje się handlem, to kontakty z klientami w placówce handlowej takiej spółki będą prowadzeniem jej spraw. Czy to przekreśla przydatność konstrukcji spółki komandytowej dla handlu? Otóż nie. Zgodnie z prawem zakaz prowadzenia spraw spółki obowiązuje dopóty jedynie, dopóki umowa spółki go nie wyłączy.

Warto zatem już przy podpisywaniu umowy wprowadzić do niej wyraźne postanowienie, że komandytariuszom wolno prowadzić sprawy spółki.

Komplementariusze prowadzą sprawy spółki i reprezentują ją. Kodeks wyraźnie jednak zastrzega, że w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki wymagana jest zgoda komandytariusza, chyba że umowa spółki stanowi inaczej (art. 121 § 2 k.s.h.).

Jeśli zatem komplementariusz chce panować w spółce niepodzielnie, powinien zawczasu zadbać o wprowadzenie do umowy postanowienia wyłączającego obowiązek ubiegania się o zgodę komandytariuszy na wszystkie poważniejsze czynności.

W handlu detalicznym umowa sprzedaży na ogół zostaje zawarta przy kasie. Jak ma do tego dojść, skoro komplementariusz nie zawsze może przy kasie siedzieć, a komandytariuszowi – co do zasady – nie wolno reprezentować spółki? Na szczęście jest wyjście z tej patowej sytuacji. Otóż przepisy przewidują wprost, że komandytariuszowi wolno reprezentować spółkę, jeśli działa on w charakterze pełnomocnika (art. 118 § 1 k.s.h.). Ale uwaga: jeśli komandytariusz dokona w imieniu spółki czynności prawnej, nie ujawniając swojego pełnomocnictwa, będzie odpowiadał za skutki tej czynności wobec osób trzecich bez ograniczenia. Dotyczy to także reprezentowania spółki przez komandytariusza, który nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres.

Spółka może przynosić zarówno zysk, jak i stratę, a więc i wspólnicy w takiej spółce raz zyskują, raz tracą. Tymczasem stosunek pracy ma tę cechę, że regularnie ma przynosić pracownikowi konkretne pieniądze. Przepisy o spółkach są tu kompletnie nieprzystosowane do specyfiki prawa pracy, bo wypłatę zysku przewidują raz, góra dwa razy w roku. Spółka musi więc obmyślić jakiś sposób uporania się z tym przepisem.

Jednym z nich może być przyznanie komandytariuszom wynagrodzenia za prowadzenie spraw spółki.

Kłopotliwe może okazać się ustalenie wysokości zysku. Nie ma problemu tam, gdzie do spółki komandytowej wejdzie osoba prawna (np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, która do tej pory zatrudniała pracowników), sytuacja będzie stosunkowo prosta. Do takiej spółki stosuje się przepisy ustawy o rachunkowości – i to według jej przepisów ustala się i dzieli zysk. Nieco większe trudności może sprawiać ustalenie zysku tam, gdzie w grę wchodzą spółki komandytowe osób fizycznych, zwłaszcza te o niewielkich obrotach. One bowiem nie podlegają ustawie o rachunkowości.

Warto też pamiętać, że zasadą jest, iż wszyscy wspólnicy mają prawo do równego uczestnictwa w zysku. Jeśli komplementariusz chce to zmienić, zawczasu powinien zadbać o odpowiedni przepis w umowie spółki (art. 51 w zw. z art. 102 k.s.h.).

Wspólnik ma też prawo żądać corocznie wypłacenia odsetek w wysokości 5 proc. od swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę. Łatwo sobie wyobrazić, że w spółkach tworzonych przez wielu wspólników wypłaty te mogą urosnąć do całkiem pokaźnej kwoty. Ale uwaga: w umowie spółki można to uprawnienie zmodyfikować.

Warto więc rozważyć wprowadzenie do umowy spółki klauzuli obniżającej odsetek należnej rokrocznie wspólnikom kwoty albo w ogóle je wyłączyć.

Można wyłączyć wspólnika od udziału w stratach spółki, ale w żadnym wypadku nie wolno pozbawić go prawa do uczestniczenia w zyskach. Pamiętajmy, że to, jak ustalimy udział w zyskach, będzie rzutowało na wysokość płaconych przez wspólników podatków. Jeśli więc przyznamy któremuś ze wspólników niewielki udział w zyskach, a duży w stratach, i tak będzie on mógł odliczać tylko niewielką część straty (pisaliśmy o tym w DF z 27 września br., „Nie każdy sposób na zmniejszenie podatku w spółce komandytowej jest skuteczny”).

Zawiązanie spółki z byłymi pracownikami ma jednak pewne wady. Przede wszystkim trzeba zastanowić się, czy takie posunięcie jest w ogóle dopuszczalne. Nie przypadkiem przecież o spółkach komandytowych z pracownikami zaczyna się mówić w tym samym czasie, w jakim wchodzi w życie nowelizacja kodeksu pracy. A pamiętajmy, że w myśl obowiązujących regulacji czynność prawna dokonana w celu obejścia prawa jest nieważna. Umowa spółki jest czynnością prawną. Niewykluczone zatem, że jakiś sąd uzna kiedyś, iż – z uwagi na to, że celem jej jest obejście przepisów o zakazie handlu w święta – jest ona nieważna.

Były pracodawca musi też mieć na uwadze to, że – będąc wspólnikami – byli pracownicy nie podlegają już jego władzy jako przełożonego. Wszyscy wspólnicy są w tej mierze równi. Nie oznacza to, że wspólnik nie ma obowiązku wykonywać tych samych obowiązków, co wcześniej. Ich podstawą nie jest jednak umowa o pracę, lecz umowa spółki.

Drogę prowadzącą do własnej spółki komandytowej można podzielić na kilka podstawowych etapów

Pomijając negocjacje, analizy ekonomiczne, pierwszym posunięciem na drodze do powołania spółki komandytowej jest spisanie umowy. Wspólnicy muszą w niej oznaczyć przynajmniej:

- firmę, czyli nazwę handlową, pod którą spółka będzie prowadzić działalność > patrz ramka;

- siedzibę (na ogół przyjmuje się, że jest nią konkretna miejscowość),

- przedmiot działalności;