Spółką osobową zgodnie z definicją w art. 4 § 1 pkt 1 kodeksu spółek handlowych jest spółka: jawna, partnerska, komandytowa oraz komandytowo-akcyjna.

SPÓŁKA JAWNA

Jeżeli umowa konkretnej spółki jawnej nie stanowi inaczej, z końcem każdego roku obrotowego, który zazwyczaj pokrywa się z rokiem kalendarzowym, jej uczestnik może domagać się podziału i wypłaty całości lub części zysku. Regułą jest równa partycypacja w zyskach (czyli zwiększeniu w przyjętym okresie sprawozdawczym kapitału własnego spółki lub zmniejszeniu jego niedoboru w inny sposób niż na skutek wniesienia środków przez wspólników) i stratach (czyli zmniejszeniu w przyjętym okresie sprawozdawczym kapitału własnego spółki lub zwiększeniu jego niedoboru w inny sposób niż poprzez wycofanie środków przez wspólników), bez względu na rodzaj i wartość wkładu >patrz przykład 1.

Umowa może jednak wprowadzać odmienne zasady. Wspólnicy mogą postanowić, że udział w zyskach nie będzie odpowiadał uczestnictwu w stratach albo też stopień udziału w zyskach czy stratach uzależniony będzie od wartości wnoszonych wkładów >patrz przykład 2.

Przykład 1

W skład sp.j. wchodzi dwóch wspólników. Podmiot dobrze prosperuje. Panie: Bianka i Dagmara (wspólnicy) przewidują, że spółka na koniec 2016 r. osiągnie zysk 80 tys. zł. W związku z tym, każdy z uczestników spółki z końcem 2016 r. (jeżeli umowa spółki nie zawiera odmiennych regulacji) będzie mógł domagać się podziału tej kwoty i wypłaty należnej części. Z uwagi na to, że umowa sp.j. stanowi, iż podział zysku następuje po połowie, paniom Biance i Dagmarze będzie przysługiwać po 40 tys. zł.

Przykład 2

Umowa sp.j. zawiera zapis, iż udział pani Malwiny w zysku spółki wynosi 40 proc., a w stratach 25 proc.. Postanowienie takie jest prawidłowe.

Jeśli powstaną wątpliwości co do uczestnictwa wspólnika w stratach, należy odnieść się do dyrektywy wskazanej w art. 51 § 2 k.s.h., zgodnie z którą w takim przypadku zastosowanie znajdzie, określony w umowie, stopień uczestnictwa w zyskach >patrz przykład 3. Jeżeli umowa podmiotu go nie precyzuje, obowiązuje wówczas zasada równego udziału w zyskach i stratach spółki (art. 51 § 1 k.s.h.) >patrz przykład 4.

Przykład 3

Umowa sp.j. zawiera zapis, iż udział pani Eryki w zysku spółki wynosi 20 proc., nie zawiera natomiast regulacji odnoszących się do jej uczestnictwa w stratach. Z tych względów, stopień jej partycypacji w stratach będzie wynosił 20 proc.

Przykład 4

Umowa sp.j. nie zawiera postanowienia odnoszącego się do udziału wspólników w zyskach. W takiej sytuacji, osoby wchodzące w jej skład, będą uczestniczyć w stratach w równym stopniu co w zysku.

Umowa spółki może zwolnić wspólnika od partycypacji w stratach. Jednak w świetle wyroku Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2009 r., IV CSK 558/08 – nie modyfikuje to jego odpowiedzialności (za zobowiązania podmiotu) na podstawie art. 22 § 2 k.s.h. >patrz przykład 5. Udział w stratach będzie wtedy obciążał w większym stopniu pozostałe osoby stanowiące skład podmiotu. Umowa spółki zaś może być w tym zakresie zmieniona również zwykłą większością głosów. Wspólnik opowiadający się przeciwko zmianom przewidującym zwolnienie od partycypacji w stratach, a który następnie nie został z niej zwolniony, może bronić się zarzutem naruszenia swobody kontraktowania. Nie można uwolnić od uczestnictwa w stratach wszystkich wspólników.

Przykład 5

Sp.j. składa się z 3 wspólników –pań: Dominiki, Agnieszki i Kingi. Umowa stanowi, że pierwsza wyłączona jest od udziału w stratach. Zapis ten jest prawidłowy. Jednak zwolnienie pani Dominiki od uczestnictwa w stratach nie wywołuje skutku prawnego wobec kontrahentów spółki, którzy, w razie zaistnienia zadłużenia, będą mogli dochodzić również od niej zapłaty należności.

SN w wyroku z 23 października 2008 r., V CSK 172/08 stwierdził, że „wspólnik spółki jawnej może dochodzić wypłaty udziału w zysku (art. 52 § 1 k.s.h.) tylko wobec spółki, a po otwarciu jej likwidacji przysługuje mu tylko roszczenie, o którym mowa w art. 82 § 2 zdanie trzecie k.s.h. (o wypłatę nadwyżki, którą dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku), co nie wyklucza roszczenia odszkodowawczego wobec innych wspólników za szkodę poniesioną w związku z niewypłaceniem w terminie udziału w zysku.".

„W spółce jawnej, w odróżnieniu od spółek kapitałowych (art. 191 § 1 oraz art. 347 § 1 k.s.h.), do wypłaty zysku nie jest niezbędne podjęcie przez wspólników uchwały o przeznaczeniu zysku do wypłaty. Zysk określany jako nadwyżka majątku spółki ponad wartość wkładów wspólników ma charakter obiektywny. Powstaje i istnieje niezależnie od tego, czy wspólnicy podejmą uchwałę o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy. W spółkach sporządzających sprawozdanie finansowe zysk wynika z bilansu spółki. Roszczenie wspólnika o wypłatę zysku w takiej spółce staje się wymagalne z upływem czasu wyznaczonego w ustawie o rachunkowości do sporządzenia i zatwierdzenia sprawozdania finansowego za dany rok obrotowy." – wyrok SN z 3 lipca 2008 r., IV CSK 101/08).

Z kolei w orzeczeniu z 5 marca 2009 r., III CSK 290/08 SN podniósł, że „w razie nie osiągnięcia zysku wspólnik, który za zgodą wszystkich pozostałych wspólników pobrał kwotowe zaliczki na poczet udziału w zysku, nie ma obowiązku zwracać do kasy spółki jakiejkolwiek kwoty tytułem rozliczenia tej zaliczki. Rozliczenie zaliczki następuje w kolejnym okresie obrachunkowym, w którym spółka osiągnie zysk".

Gdy wskutek, poniesionej przez spółkę, straty zmniejszył się udział kapitałowy wspólnika, zysk- w pierwszej kolejności- przeznacza się na uzupełnienie tego udziału >patrz przykład 6.

Przykład 6

Pani Aleksandra wniosła do sp.j. tytułem wkładu 15 tys. zł. W 2015 r. spółka poniosła stratę. W jej wyniku udział kapitałowy pani Aleksandry został uszczuplony o 3 tys. zł. Według przewidywań wspólników sp.j., w 2016 r., odnotuje ona zysk w wysokości 40 tys. zł. Umowa spółki składającej się z 4 wspólników zawiera zapis, że podział zysku między jej uczestników odbywa się w częściach równych. Tak więc, z należnej pani Aleksandrze sumy 10 tys. zł z ewentualnego zysku, 3 tys. zł będzie przeznaczone na uzupełnienie jej udziału kapitałowego do wniesionej kwoty 15 tys. zł.

Wspólnik, niezależnie od zysku, może z końcem roku obrotowego (chyba że umowa wskazuje inny termin) żądać wypłaty odsetek od jego udziału kapitałowego tj. od wartości wkładu rzeczywiście wniesionego do spółki. Może być tak, że zostaną wypłacone tylko odsetki, a zysk nie >patrz przykład 7. Wspólnikowi przysługuje prawo domagania się ich wypłaty nawet, gdy spółka zanotowała stratę, a te wypłacone będą wtedy stanowić koszt spółki >patrz przykład 8. Odsetki należne nie powiększają udziału kapitałowego uczestnika spółki. Wysokość odsetek może być ustalona na innym poziomie niż wskazany w art. 53 k.s.h. próg 5 proc. >patrz przykład 9. Cytowany przepis ma charakter względnie obowiązujący, co oznacza, że umowa podmiotu może odmiennie regulować poziom odsetek, jak również wyłączać prawo wspólnika do żądania ich wypłaty >patrz przykład 10. Jeżeli straty spółki spowodują, że udział kapitałowy wspólnika wyniesie zero albo wręcz wykaże wartość ujemną, odsetki nie będą się należały, gdyż przysługują od wartości udziału kapitałowego.

Przykład 7

Sp.j. na koniec 2016 r. najprawdopodobniej odnotuje zysk. Jeden z jej wspólników pani Olga zamierza zgłosić na koniec roku pozostałym wspólnikom żądanie wypłaty jedynie 5 proc. (bo umowa tej sp.j. nie stanowi inaczej) odsetek od udziału kapitałowego. Nie będzie domagać się podziału i wypłaty dywidendy (udziału w zysku). Postępowanie pani Olgi jest prawidłowe

Przykład 8

Wszystko wskazuje, że sp.j. na koniec 2016 r. poniesie stratę. Jeden ze wspólników pani Kamila poinformowała, że na koniec roku zgłosi żądanie wypłaty należnych odsetek od udziału kapitałowego. Pozostali uczestnicy panie: Karolina i Oliwia stwierdziły, że odmówią wypłaty, powołując się, że sp.j. nie wypracowała w 2016 r. zysku. Umowa nie wyklucza prawa wspólników do żądania wypłaty odsetek ani nie reguluje ich wysokości. Stanowisko pań: Karoliny i Oliwii nie jest właściwe. Każdemu wspólnikowi przysługuje prawo domagania się odsetek nawet, gdy spółka poniosła stratę. Pani Kamili trzeba wypłacić 5 proc. odsetek od wartości rzeczywiście wniesionego przez nią wkładu.

Przykład 9

Umowa sp.j. nie zawiera postanowienia o wysokości odsetek, których wypłaty mogą domagać się wspólnicy na koniec roku obrotowego od ich udziałów kapitałowych. Jeden z uczestników pan Seweryn zamierza zażądać, 31 grudnia 2016 r., wypłaty przysługujących mu odsetek. Panu Sewerynowi powinno zostać wypłacone 5 proc. odsetek od wartości rzeczywiście wniesionego przez niego wkładu.

Przykład 10

Umowa sp.j. zawiera zapis, w świetle którego każdy wspólnik ma prawo domagać się- z końcem każdego roku obrotowego – 3 proc. odsetek od wartości ich udziałów kapitałowych. Postanowienie to jest prawidłowe.

Uwaga! Wspólnicy mogą domagać się podziału i wypłaty zysku z końcem każdego roku obrotowego. Istnieje jednak ewentualność wprowadzenia w kontrakcie podmiotu klauzuli, zgodnie z którą możliwe będą zaliczkowe wypłaty w trakcie trwania danego roku obrotowego.

SPÓŁKA PARTNERSKA

Odpowiednio jak w spółce jawnej.

SPÓŁKA KOMANDYTOWA

W świetle art. 123 § 1 k.s.h. komandytariusz uczestniczy w zysku spółki komandytowej proporcjonalnie do rzeczywiście wniesionego wkładu >patrz przykład 11.

Przykład 11

Pani Manuela (komandytariusz) faktycznie wniosła do spółki tytułem wkładu 10 tys. zł, komplementariusze, tj. panie: Nadia i Laura odpowiednio: 20 tys. zł i 30 tys. zł. Na koniec 2015 r. spółka wypracowała zysk 100 tys. zł. Kwota 10 tys. zł stanowi ok.17 proc. wszystkich wkładów, stąd pani Manueli – tytułem wypłaty części zysku – należy się po zaokrągleniu 17 tys. zł (17 proc. ze 100 tys. zł).

Z tego wynika, że im większy jest wkład, tym większy jest zakres udziału komandytariusza w profitach. Cytowany przepis ma wyłącznie dyspozytywny charakter, co oznacza, że umowa może odmiennie regulować tę kwestię >patrz przykład 12. W pierwszej kolejności ustala się wartość wkładów rzeczywiście wniesionych przez komandytariusza w stosunku do wszystkich wkładów. Uzyskana w ten sposób proporcja pozwala na ustalenie, jaka część profitów przypada temu uczestnikowi podmiotu. Przy czym, jeżeli kontrakt spółki nie stanowi inaczej, zysk przypadający temu wspólnikowi za dany rok obrotowy przeznacza się w pierwszej kolejności na wyrównanie jego wkładów rzeczywiście wniesionych do podmiotu w stosunku do wartości tych umówionych >patrz przykład 13.

Przykład 12

Zgodnie z umową spółki komandytowej komandytariusz uczestniczy w 20 proc. w osiągniętym przez nią w roku obrotowym zysku. Jeżeli podmiot wypracował w 2015 r. zysk 30 tys. zł, to pani Donata (komandytariusz) może domagać się wypłaty 6 tys. zł (20 proc. z 30 tys. zł). W opisanym przypadku wyłączona jest zasada ustalania partycypacji komandytariusza w zysku spółki proporcjonalnie do rzeczywiście wniesionego przez niego wkładu. Taka sytuacja jest dopuszczalna.

Przykład 13

Pani Izabela (komandytariusz) rzeczywiście wniosła do spółki tytułem wkładu 3 tys. zł, w umowie natomiast zadeklarowała wkład 7 tys. zł. W umowie znalazło się też postanowienie, w świetle którego każdy komandytariusz zobowiązany jest przeznaczać jedna trzecią z przysługującej mu części zysku osiągniętego przez spółkę w roku obrotowym w celu uzupełnienia deklarowanego wkładu. Do wypłaty, po wyliczeniu zysku wypracowanego przez spółkę w 2015 r., przeznaczono dla pani Izabeli 9 tys. zł. Zgodnie z przytoczonym zapisem, na poczet deklarowanego wkładu pani Izabeli należy przeznaczyć 3 tys. zł (wtedy jej wkład rzeczywisty wyniesie 6 tys. zł), sumą 6 tys. zł może swobodnie dysponować. Gdyby umowa nie stanowiła inaczej, wówczas 4 tys. zł z 9 tys. zł zostałoby przeznaczone na wyrównanie brakującej wartości wkładu umówionego komandytariuszki, a reszta, tj. 5 tys. zł, stanowiłaby część jej zysku.

Co do prawa do żądania odsetek od rzeczywistej wartości wkładu >patrz uwagi jak przy sp.j.

Odmiennie natomiast w relacji do uczestnictwa w zyskach ustawodawca unormował zasady partycypacji komandytariusza w stratach. Pod pojęciem „straty" należy rozumieć sytuację, w której na koniec roku obrotowego „... wartość aktywów majątkowych łącznie ze środkami pieniężnymi po potrąceniu wszelkich wymagalnych zobowiązań i obciążeń prywatno i publicznoprawnych jest niższa od wartości wnoszonych do spółki wkładów... Przy obliczaniu straty pomija się wkłady polegające na świadczeniu pracy i usług." Jeżeli umowa podmiotu albo uchwała wspólników nie zawiera innych zapisów, udział komandytariusza w stracie należy odnieść do wysokości umówionego wkładu >patrz przykład 14. Zgodnie więc z art. 123 § 3 k.s.h. wspólnik ten uczestniczy w stracie jedynie do poziomu umówionego wkładu tylko wówczas, gdy zachodzą wątpliwości co do zakreślonego – w kontrakcie albo uchwale – spectrum jego partycypacji w stratach. Umowa spółki może również przewidywać zwolnienie komandytariusza od udziału w stratach, co nie wpływa jednak na zakres jego odpowiedzialności wobec osób trzecich za zobowiązania podmiotu, ponieważ to zwolnienie ma znaczenie jedynie w stosunkach wewnętrznych i wpływa na ewentualne roszczenia regresowe pomiędzy wspólnikami >patrz przykład 15.

Przykład 14

W umowie spółki komandytowej jest zapis, zgodnie z którym pani Leokadia (komandytariusz) uczestniczy w stracie do 1 tys. zł. Jej rzeczywisty wkład zaś wynosi 4 tys. zł, a deklarowany 10 tys. zł. W tej sytuacji, pani Leokadia będzie partycypowała w stratach do 1 tys. zł. Gdyby nie było w/w postanowienia kontraktowego, pani Leokadia brałaby udział w stratach do kwoty 10 tys. zł, bo tyle wynosi wkład umówiony. Nie ma znaczenia, ze wkład rzeczywisty jest niższy.

Przykład 15

Umowa spółki komandytowej, w której komandytariuszem jest pani Kornelia, stanowi, że komandytariusz wyłączony jest od udziału w stratach. Zapis ten jest prawidłowy. Jednak zwolnienie pani Kornelii od uczestnictwa w stratach nie wywołuje skutku prawnego wobec kontrahentów spółki, którzy, w razie zaistnienia zadłużenia, będą mogli dochodzić także od niej zapłaty należności. Jej odpowiedzialność za zobowiązania spółki będzie co do zasady limitowana wysokością sumy komandytowej.

Komplementariusze partycypują w zyskach i stratach S.K.A. odpowiednio jak w spółce jawnej.

SPÓŁKA KOMANDYTOWO-AKCYJNA

Zysk spółki komandytowo-akcyjnej dzieli się pomiędzy wspólników, jeżeli w roku obrotowym został wypracowany oraz, gdy walne zgromadzenie podjęło uchwały o jego przeznaczeniu na wypłaty dla uczestników SKA. Uchwała o podziale profitów w części przypadającej komplemenatriuszom wymaga pod rygorem nieważności zgody większości komplementariuszy, akcjonariuszom zaś (odrębna uchwała) – aprobaty wszystkich komplementariuszy (pod takim samym rygorem).

W świetle art. 147 § 1 k.s.h., jeżeli statut spółki komandytowo-akcyjnej nie zawiera odmiennych regulacji, komplementariusz oraz akcjonariusz partycypują w dochodach podmiotu proporcjonalnie do ich wkładów wniesionych do spółki >patrz przykład 16. Udział w zysku został uzależniony od wkładów rzeczywiście wniesionych do spółki, a nie umówionych. Cytowany przepis ma charakter dyspozytywny, co oznacza, że w statucie podmiotu dopuszczalne jest odmienne unormowanie tej zasady uczestnictwa w zyskach, np. w odniesieniu do udziału w stratach albo ich procentowe czy ułamkowe określenie > patrz przykład 17.

Przykład 16

Pani Mirona (komplementariusz) faktycznie wniosła do spółki tytułem wkładu 20 tys. zł. Statut nie zawiera zapisów dotyczących partycypacji komplementariuszy i akcjonariuszy w profitach S.K.A. Na koniec 2015 r. spółka wypracowała zysk 200 tys. zł. Kwota 20 tys. zł stanowi 10 proc. wszystkich wkładów, stąd pani Mironie tytułem wypłaty części profitów należy się 20 tys. zł 10 proc. z 200 tys. zł).

Przykład 17

Sytuacja jak w przykładzie 16, przy czym udział w zysku pani Mirony określono w statucie na poziomie 50 proc.. Jej udział w zysku S.K.A. za 2015 r. wynosi więc 100 tys. zł.

Zysk brutto występuje, gdy wszystkie wartości majątkowe posiadane przez spółkę przewyższają sumę jej zobowiązań oraz kapitałów: zakładowego i innych funduszy, czyli zwiększenie – w przyjętym okresie sprawozdawczym – kapitału własnego lub zmniejszenie niedoboru w inny sposób niż przez wniesienie środków przez wspólników. Czysty zysk obliczany jest przez odjęcie od zysku brutto wymagalnych zobowiązań publiczno i prywatnoprawnych.

Gdy komplementariusz ma prawo prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji oraz pobiera wynagrodzenie za te czynności, jego udział w profitach ulega zmniejszeniu o (ustaloną w statucie) wartość odpowiadającą jego wkładowi w postaci pracy, pod warunkiem, że statut nie stanowi inaczej >patrz przykład 18 i 19. Komplementariusz może otrzymać wynagrodzenie za prowadzenie spraw podmiotu, jak i zysk w części odpowiadającej jego wkładowi do spółki polegającej na świadczeniu pracy.

Przykład 18

Sytuacja jak w przykładzie 16, z tą różnicą, że wkładem pani Mirony do spółki jest świadczenie pracy o wartości 3 tys zł. Pani Mirona otrzymuje także wynagrodzenie za prowadzenie spraw i reprezentację S.K.A. Statut nie reguluje tej kwestii odmiennie, dlatego też udział pani Mirony w zysku spółki za 2015 r. w kwocie 20 tys. zł należy pomniejszyć o 3 tys. zł z tytułu wartości jej wkładu w postaci świadczenia pracy. W konsekwencji, do wypłaty na jej rzecz jest 17 tys. zł udziału w profitach podmiotu.

Przykład 19

Sytuacja jak w przykładzie 18, przy czym statut S.K.A. stanowi, że pani Mirona otrzymuje wynagrodzenie za prowadzenie spraw podmiotu w wysokości, obowiązującego w dacie wypłaty, minimalnego uposażenia za pracę brutto. Jej wkład do spółki polegający na świadczeniu pracy wynosi zaś 6 tys. zł. Uczestnictwo w zysku S.K.A. ustalono na poziomie 5 proc.. Pani Mirona otrzyma 10 tys. zł z tytułu udziału w profitach podmiotu osiągniętego w 2015 r. (bo 5 proc. ze 100 tys. zł), jak również wynagrodzenie za prowadzenie spraw spółki w wysokości, obowiązującego w dacie wypłaty, minimalnego uposażenia za pracę brutto.

Autorka jest adwokatem