Jakie są zasady uczestnictwa wspólników spółek osobowych w zyskach i stratach

Spółką osobową zgodnie z definicją w art. 4 § 1 pkt 1 kodeksu spółek handlowych jest spółka: jawna, partnerska, komandytowa oraz komandytowo-akcyjna.

SPÓŁKA JAWNA

Jeżeli umowa konkretnej spółki jawnej nie stanowi inaczej, z końcem każdego roku obrotowego, który zazwyczaj pokrywa się z rokiem kalendarzowym, jej uczestnik może domagać się podziału i wypłaty całości lub części zysku. Regułą jest równa partycypacja w zyskach (czyli zwiększeniu w przyjętym okresie sprawozdawczym kapitału własnego spółki lub zmniejszeniu jego niedoboru w inny sposób niż na skutek wniesienia środków przez wspólników) i stratach (czyli zmniejszeniu w przyjętym okresie sprawozdawczym kapitału własnego spółki lub zwiększeniu jego niedoboru w inny sposób niż poprzez wycofanie środków przez wspólników), bez względu na rodzaj i wartość wkładu >patrz przykład 1.

Umowa może jednak wprowadzać odmienne zasady. Wspólnicy mogą postanowić, że udział w zyskach nie będzie odpowiadał uczestnictwu w stratach albo też stopień udziału w zyskach czy stratach uzależniony będzie od wartości wnoszonych wkładów >patrz przykład 2.

Przykład 1

W skład sp.j. wchodzi dwóch wspólników. Podmiot dobrze prosperuje. Panie: Bianka i Dagmara (wspólnicy) przewidują, że spółka na koniec 2016 r. osiągnie zysk 80 tys. zł. W związku z tym, każdy z uczestników spółki z końcem 2016 r. (jeżeli umowa spółki nie zawiera odmiennych regulacji) będzie mógł domagać się podziału tej kwoty i wypłaty należnej części. Z uwagi na to, że umowa sp.j. stanowi, iż podział zysku następuje po połowie, paniom Biance i Dagmarze będzie przysługiwać po 40 tys. zł.

Przykład 2

Umowa sp.j. zawiera zapis, iż udział pani Malwiny w zysku spółki wynosi 40 proc., a w stratach 25 proc.. Postanowienie takie jest prawidłowe.

Jeśli powstaną wątpliwości co do uczestnictwa wspólnika w stratach, należy odnieść się do dyrektywy wskazanej w art. 51 § 2 k.s.h., zgodnie z którą w takim przypadku zastosowanie znajdzie, określony w umowie, stopień uczestnictwa w zyskach >patrz przykład 3. Jeżeli umowa podmiotu go nie precyzuje, obowiązuje wówczas zasada równego udziału w zyskach i stratach spółki (art. 51 § 1 k.s.h.) >patrz przykład 4.

Przykład 3

Umowa sp.j. zawiera zapis, iż udział pani Eryki w zysku spółki wynosi 20 proc., nie zawiera natomiast regulacji odnoszących się do jej uczestnictwa w stratach. Z tych względów, stopień jej partycypacji w stratach będzie wynosił 20 proc.

Przykład 4

Umowa sp.j. nie zawiera postanowienia odnoszącego się do udziału wspólników w zyskach. W takiej sytuacji, osoby wchodzące w jej skład, będą uczestniczyć w stratach w równym stopniu co w zysku.

Umowa spółki może zwolnić wspólnika od partycypacji w stratach. Jednak w świetle wyroku Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2009 r., IV CSK 558/08 – nie modyfikuje to jego odpowiedzialności (za zobowiązania podmiotu) na podstawie art. 22 § 2 k.s.h. >patrz przykład 5. Udział w stratach będzie wtedy obciążał w większym stopniu pozostałe osoby stanowiące skład podmiotu. Umowa spółki zaś może być w tym zakresie zmieniona również zwykłą większością głosów. Wspólnik opowiadający się przeciwko zmianom przewidującym zwolnienie od partycypacji w stratach, a który następnie nie został z niej zwolniony, może bronić się zarzutem naruszenia swobody kontraktowania. Nie można uwolnić od uczestnictwa w stratach wszystkich wspólników.

Przykład 5

Sp.j. składa się z 3 wspólników –pań: Dominiki, Agnieszki i Kingi. Umowa stanowi, że pierwsza wyłączona jest od udziału w stratach. Zapis ten jest prawidłowy. Jednak zwolnienie pani Dominiki od uczestnictwa w stratach nie wywołuje skutku prawnego wobec kontrahentów spółki, którzy, w razie zaistnienia zadłużenia, będą mogli dochodzić również od niej zapłaty należności.

SN w wyroku z 23 października 2008 r., V CSK 172/08 stwierdził, że „wspólnik spółki jawnej może dochodzić wypłaty udziału w zysku (art. 52 § 1 k.s.h.) tylko wobec spółki, a po otwarciu jej likwidacji przysługuje mu tylko roszczenie, o którym mowa w art. 82 § 2 zdanie trzecie k.s.h. (o wypłatę nadwyżki, którą dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku), co nie wyklucza roszczenia odszkodowawczego wobec innych wspólników za szkodę poniesioną w związku z niewypłaceniem w terminie udziału w zysku.".

„W spółce jawnej, w odróżnieniu od spółek kapitałowych (art. 191 § 1 oraz art. 347 § 1 k.s.h.), do wypłaty zysku nie jest niezbędne podjęcie przez wspólników uchwały o przeznaczeniu zysku do wypłaty. Zysk określany jako nadwyżka majątku spółki ponad wartość wkładów wspólników ma charakter obiektywny. Powstaje i istnieje niezależnie od tego, czy wspólnicy podejmą uchwałę o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy. W spółkach sporządzających sprawozdanie finansowe zysk wynika z bilansu spółki. Roszczenie wspólnika o wypłatę zysku w takiej spółce staje się wymagalne z upływem czasu wyznaczonego w ustawie o rachunkowości do sporządzenia i zatwierdzenia sprawozdania finansowego za dany rok obrotowy." – wyrok SN z 3 lipca 2008 r., IV CSK 101/08).

Z kolei w orzeczeniu z 5 marca 2009 r., III CSK 290/08 SN podniósł, że „w razie nie osiągnięcia zysku wspólnik, który za zgodą wszystkich pozostałych wspólników pobrał kwotowe zaliczki na poczet udziału w zysku, nie ma obowiązku zwracać do kasy spółki jakiejkolwiek kwoty tytułem rozliczenia tej zaliczki. Rozliczenie zaliczki następuje w kolejnym okresie obrachunkowym, w którym spółka osiągnie zysk".

Gdy wskutek, poniesionej przez spółkę, straty zmniejszył się udział kapitałowy wspólnika, zysk- w pierwszej kolejności- przeznacza się na uzupełnienie tego udziału >patrz przykład 6.

Przykład 6

Pani Aleksandra wniosła do sp.j. tytułem wkładu 15 tys. zł. W 2015 r. spółka poniosła stratę. W jej wyniku udział kapitałowy pani Aleksandry został uszczuplony o 3 tys. zł. Według przewidywań wspólników sp.j., w 2016 r., odnotuje ona zysk w wysokości 40 tys. zł. Umowa spółki składającej się z 4 wspólników zawiera zapis, że podział zysku między jej uczestników odbywa się w częściach równych. Tak więc, z należnej pani Aleksandrze sumy 10 tys. zł z ewentualnego zysku, 3 tys. zł będzie przeznaczone na uzupełnienie jej udziału kapitałowego do wniesionej kwoty 15 tys. zł.

Wspólnik, niezależnie od zysku, może z końcem roku obrotowego (chyba że umowa wskazuje inny termin) żądać wypłaty odsetek od jego udziału kapitałowego tj. od wartości wkładu rzeczywiście wniesionego do spółki. Może być tak, że zostaną wypłacone tylko odsetki, a zysk nie >patrz przykład 7. Wspólnikowi przysługuje prawo domagania się ich wypłaty nawet, gdy spółka zanotowała stratę, a te wypłacone będą wtedy stanowić koszt spółki >patrz przykład 8. Odsetki należne nie powiększają udziału kapitałowego uczestnika spółki. Wysokość odsetek może być ustalona na innym poziomie niż wskazany w art. 53 k.s.h. próg 5 proc. >patrz przykład 9. Cytowany przepis ma charakter względnie obowiązujący, co oznacza, że umowa podmiotu może odmiennie regulować poziom odsetek, jak również wyłączać prawo wspólnika do żądania ich wypłaty >patrz przykład 10. Jeżeli straty spółki spowodują, że udział kapitałowy wspólnika wyniesie zero albo wręcz wykaże wartość ujemną, odsetki nie będą się należały, gdyż przysługują od wartości udziału kapitałowego.

Przykład 7

Sp.j. na koniec 2016 r. najprawdopodobniej odnotuje zysk. Jeden z jej wspólników pani Olga zamierza zgłosić na koniec roku pozostałym wspólnikom żądanie wypłaty jedynie 5 proc. (bo umowa tej sp.j. nie stanowi inaczej) odsetek od udziału kapitałowego. Nie będzie domagać się podziału i wypłaty dywidendy (udziału w zysku). Postępowanie pani Olgi jest prawidłowe

Przykład 8

Wszystko wskazuje, że sp.j. na koniec 2016 r. poniesie stratę. Jeden ze wspólników pani Kamila poinformowała, że na koniec roku zgłosi żądanie wypłaty należnych odsetek od udziału kapitałowego. Pozostali uczestnicy panie: Karolina i Oliwia stwierdziły, że odmówią wypłaty, powołując się, że sp.j. nie wypracowała w 2016 r. zysku. Umowa nie wyklucza prawa wspólników do żądania wypłaty odsetek ani nie reguluje ich wysokości. Stanowisko pań: Karoliny i Oliwii nie jest właściwe. Każdemu wspólnikowi przysługuje prawo domagania się odsetek nawet, gdy spółka poniosła stratę. Pani Kamili trzeba wypłacić 5 proc. odsetek od wartości rzeczywiście wniesionego przez nią wkładu.

Przykład 9

Umowa sp.j. nie zawiera postanowienia o wysokości odsetek, których wypłaty mogą domagać się wspólnicy na koniec roku obrotowego od ich udziałów kapitałowych. Jeden z uczestników pan Seweryn zamierza zażądać, 31 grudnia 2016 r., wypłaty przysługujących mu odsetek. Panu Sewerynowi powinno zostać wypłacone 5 proc. odsetek od wartości rzeczywiście wniesionego przez niego wkładu.

Przykład 10

Umowa sp.j. zawiera zapis, w świetle którego każdy wspólnik ma prawo domagać się- z końcem każdego roku obrotowego – 3 proc. odsetek od wartości ich udziałów kapitałowych. Postanowienie to jest prawidłowe.

Uwaga! Wspólnicy mogą domagać się podziału i wypłaty zysku z końcem każdego roku obrotowego. Istnieje jednak ewentualność wprowadzenia w kontrakcie podmiotu klauzuli, zgodnie z którą możliwe będą zaliczkowe wypłaty w trakcie trwania danego roku obrotowego.

SPÓŁKA PARTNERSKA

Odpowiednio jak w spółce jawnej.