Analizę pytania warto poprzedzić przypomnieniem, że podatek od nieruchomości ma swoje normatywne źródło w specjalnej uchwale podejmowanej przez lokalny organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego (radę gminy/radę miasta). Ma to uzasadnienie w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 713 z późn. zm.), z którego m.in. wynika, że – rada gminy, w drodze uchwały, określa wysokość stawek podatku od nieruchomości, z tym, że stawki nie mogą przekroczyć rocznie określonych progów określanych rokrocznie w drodze stosownego obwieszczenia ministra finansów.

W praktyce z tytułu podatku od nieruchomości powstają zaległości podatkowe, gdy podatek nie jest terminowo płacony. Powstaje więc zaległość podatkowa, a zgodnie z art. 51 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1325 z późn. zm.) - zaległością podatkową jest podatek niezapłacony w terminie płatności. Oczywiście organ podatkowy (czyli m.in. wójt gminy) ma różne normatywne możliwości postępowania m.in. wobec zaległości podatkowych. Jak bowiem wynika z art. 67a ostatniej z wymienionych ustaw - organ podatkowy, na wniosek podatnika, z zastrzeżeniem art. 67b, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, może:

1) odroczyć termin płatności podatku lub rozłożyć zapłatę podatku na raty;

2) odroczyć lub rozłożyć na raty zapłatę zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę lub odsetki od nieuregulowanych w terminie zaliczek na podatek;

3) umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną.

Nadto, umorzenie zaległości podatkowej powoduje również umorzenie odsetek za zwłokę w całości lub w takiej części, w jakiej została umorzona zaległość podatkowa.

Czytaj także:

MF: gminy mogą umorzyć firmom zaległy podatek od nieruchomości

Z kolei, z art. 67d ww. ustawy wynika, że - organ podatkowy może z urzędu udzielać ulg w spłacie zobowiązań podatkowych, o których mowa w art. 67a § 1 pkt 3, jeżeli:

1) zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne;

2) kwota zaległości podatkowej nie przekracza pięciokrotnej wartości kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

3) kwota zaległości podatkowej nie została zaspokojona w zakończonym lub umorzonym postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowym albo sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości;

4) podatnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty 5 tys. zł, i jednocześnie brak jest spadkobierców innych niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego oraz nie ma możliwości orzeczenia odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej.

Zatem, z ww. regulacji wynika możliwość umarzania zaległości podatkowych, także zmarłych podatników. Co jednak istotne, w stosunku do tej grupy ustawodawca wprowadził dodatkowe warunki dotyczące  m.in. braku pozostawionego majątku przy jednoczesnym braku innych spadkobierców.  Z takiej konstrukcji przepisów należy wnioskować, że organ podatkowy winien jednak przeprowadzić pewne czynności weryfikacyjne, w celu ustalenia ww. okoliczności faktycznych.

Zresztą wskazana wyżej koncepcja ma także potwierdzenie w regulacjach art. 100 w zw. z art. 102 ww. Ordynacji podatkowej. Z pierwszej z regulacji wynika m.in., że :


§ 1. Organ podatkowy orzeka w jednej decyzji o zakresie odpowiedzialności lub uprawnień poszczególnych spadkobierców na podstawie decyzji ostatecznych wydanych wobec spadkodawcy oraz jego zobowiązań wynikających z prawidłowych deklaracji.

§ 3. Termin płatności przez spadkobiercę zobowiązań wynikających z decyzji o zakresie jego odpowiedzialności wynosi 14 dni od dnia jej doręczenia.

Z art. 102 ustawy wynika zaś m.in., że - w miejsce strony zmarłej w toku postępowania w sprawach dotyczących praw i obowiązków wymienionych w art. 97 wstępują jej spadkobiercy. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 23 listopada 2020 r. (sygn. akt III SA/Gl 178/20) m.in. wskazano, że: Odpowiedzialność za zobowiązanie spadkodawcy powstaje niezależnie od wydania decyzji na podstawie art. 100 § 1 Ordynacji podatkowej, w której organ orzeka nie o samej odpowiedzialności, ale o zakresie tej odpowiedzialności. Sama odpowiedzialność spadkobierców powstaje bowiem z chwilą otwarcia spadku, to jest z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 K.c.), natomiast nabycie spadku następuje z chwilą jego otwarcia (art. 925 K.c.). Jest to zatem typowa decyzja deklaratoryjna, która jedynie potwierdza istnienie stosunku prawnego i zakresu istniejącej z mocy prawa odpowiedzialności.

Z ww. regulacji Ordynacji podatkowej należy więc wnioskować, że wójt jako organ podatkowy powinien przedsięwziąć również określone czynności windykacyjne wobec spadkobierców zmarłych podatników. Zobowiązuje go do tego sam ustawodawca. W tym przypadku ewentualne zaniechanie organu podatkowego po prostu stanowiłoby naruszenie ww. regulacji prawnych Ordynacji podatkowej, a w konsekwencji i naruszenie art. 42 ust. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 305) gdzie postanowiono, że - jednostki sektora finansów publicznych są obowiązane do ustalania przypadających im należności pieniężnych, w tym mających charakter cywilnoprawny, oraz terminowego podejmowania w stosunku do zobowiązanych czynności zmierzających do wykonania zobowiązania.

Jaki wniosek

Zestawienie podanych argumentów natury prawnej prowadzi finalnie do wniosku, że organ podatkowy gminy (np. wójt czy burmistrz miasta) nie powinien automatycznie umarzać długów po zmarłych podatnikach. Powinien dokonać stosownych czynności w celu ustalenia ewentualnych spadkobierców a następnie, zasadniczo prowadzić wobec nich czynności windykacyjne.