Istotą skargi pauliańskiej (art. 527 i nast. k.c.) jest roszczenie wierzycieli wobec osoby trzeciej (a w niektórych okolicznościach także wobec jej następcy prawnego, czyli osoby czwartej, osoby piątej) o znoszenie przez tę osobę trzecią zaspokojenia owych wierzycieli pauliańskich, z tego co wyszło z majątku dłużnika. W przypadku upadłości dłużnika większość doktryny uważa, że art. 134 prawa upadłościowego nie należy wykładać w taki sposób, że w następstwie ogłoszenia upadłości dłużnika i konstytutywnego orzeczenia sądu na podstawie art. 527 k.c. powstaje roszczenie prawnorzeczowe. Niezależnie od możliwych zastrzeżeń co do tego poglądu w orzecznictwie jest on przyjmowany w zasadzie powszechnie.
Przepis art. 531 § 1 k.c. stanowi zaś jednoznacznie, że uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. Zgodnie z art. 531 § 2 k.c. (który znajduje zastosowanie także, gdy z powództwem pauliańskim występuje syndyk masy upadłości), w przypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie czwartej (i dalszej osobie), na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne.
Czytaj więcej:
Z punktu widzenia dłużnika postępowania o zatwierdzenie układu można podzielić na takie, w którym ma miejsce obwieszczenie o wyborze dnia układoweg...
Pro
Co się dzieje, gdy w dacie wytoczenia powództwa przez wierzyciela albo syndyka masy upadłości żadna z osób pozwanych nie była właścicielem przedmiotu ubytku z majątku dłużnika? W postanowieniu Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 31 lipca 2020 r. (II CSK 60/20) – wyrażono pogląd, że to, czy czynność prawna dłużnika krzywdzi wierzyciela, należy oceniać nie według chwili dokonania tej czynności, lecz według chwili jej zaskarżenia oraz wydawania rozstrzygnięcia ze skargi pauliańskiej. Sensem docelowym skargi pauliańskiej nie jest samo prawotwórcze (konstytutywne) uznanie czynności za bezskuteczną, ale uznanie tej czynności za bezskuteczną w celu umożliwienia wierzycielom pauliańskim (w tym również reprezentowanym przez syndyka masy upadłości) zaspokojenia z przedmiotu ubytku. W związku z tym orzeczenie o bezskuteczności czynności prawnej pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią jest całkowicie bezprzedmiotowe.
Co w sytuacji, gdy rozporządzono korzyścią uzyskaną na podstawie czynności z dłużnikiem odpłatnie na rzecz nabywcy w dobrej wierze? Nie ma wątpliwości co do tego, że przesłanki z art. 531 § 2 k.c. nie są wówczas spełnione, co wyłącza zasadność skargi wierzyciela (syndyka) przeciwko dalszemu nabywcy. Osoba trzecia może ponosić wobec wierzyciela deliktową odpowiedzialność odszkodowawczą.
Autor jest prof. dr. hab. Uniwersytetu Opolskiego
