Zasadą jest, że od decyzji instytucji pośredniczącej (IP) lub instytucji wdrażającej (IW) w sprawie zwrotu środków pochodzących z funduszy unijnych, beneficjentom przysługuje odwołanie, które można złożyć do właściwej instytucji zarządzającej (IZ). Od zasady tej przewidziano wyjątek dotyczący m.in. sytuacji, w której decyzję wydaje IZ – wtedy beneficjent może zwrócić się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy do organu, który wydał decyzję. Jeżeli odwołanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie doprowadziły do zmiany decyzji, beneficjent może zaskarżyć decyzję o zwrocie dofinansowania do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego w ramach kontroli sądowoadministracyjnej.

Kilka zasad postępowania

Postępowanie sądowoadministracyjne służy m.in. kontroli działalności administracji publicznej poprzez rozstrzyganie sporów o zgodność z prawem działania bądź zaniechania działania organów wykonujących administrację publiczną.

Czytaj też:

Przebieg postępowania w sprawie zwrotu środków unijnych i jego możliwy wynik

Pierwszym stadium postępowania sądowoadministracyjnego jest zbadanie przez sąd, czy skarga jest dopuszczalna oraz prawidłowo wniesiona, następnie sąd przechodzi do jej rozpoznania merytorycznego, ażeby w trzecim stadium rozstrzygnąć wyrokiem istotę sprawy. Wojewódzki sąd administracyjny kończąc postępowanie w sprawie, może: oddalić skargę, uchylić zaskarżoną decyzję w całości lub w części, stwierdzić nieważność decyzji, a także zobowiązać organ administracji do wydania określonego rozstrzygnięcia lub podjęcia określonego działania. Uznanie przez sąd zaskarżonej decyzji za sprzeczną z prawem skutkuje zwróceniem sprawy do postępowania przed tym organem, a organ ten jest związany oceną prawną dokonaną przez sąd.

Postępowaniem sądowoadministracyjnym rządzi szereg zasad mających fundamentalne znaczenie dla zapewnienia prawidłowego przebiegu procesu, w tym m.in. zasada sądowego wymiaru sprawiedliwości (prawa do sądu) i rzetelnego postępowania sądowego, która gwarantuje, iż każdy ma prawo do rzetelnego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd, prawo do odpowiedniego ukształtowania postępowania przed sądem oraz prawo do wyroku. Fundamentalne znaczenie mają również zasady niezależności sądów i niezawisłości sędziów oraz dwuinstancyjność i jawność rozpoznania spraw. Wśród zasad procesowych należy wskazać na zasadę prawdy materialnej (zagwarantowanie, że orzeczenie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy), kontradyktoryjności, równości stron, dyspozycyjności oraz bezpośredniości, z zastrzeżeniem, iż w ramach postępowania sądowoadministracyjnego uprawnienia sądu są ukształtowane nieco odmiennie niż w przypadku sądów cywilnych i karnych.

Kontrola sądowa na zasadach ogólnych

Sądowa kontrola decyzji administracyjnej w przedmiocie zwrotu środków odbywa się na zasadach ogólnych. To dlatego, iż poprzedzające wydanie decyzji o zwrocie, nakładanie korekt jest jedynie elementem stanu faktycznego i ustaleń organu, prawidłowość tych ustaleń podlega kontroli sądowej na etapie kontroli decyzji administracyjnej o zwrocie środków. Sąd administracyjny jest zatem uprawniony i zobowiązany do badania, czy nałożenie korekt finansowych było uzasadnione. W przeciwnym razie, tj. gdyby wykluczyć kontrolę merytoryczną prawidłowości nakładania korekt, sądowa kontrola decyzji w przedmiocie zwrotu środków byłaby całkowicie iluzoryczna1. Sądy administracyjne tym samym badają poprawność działania beneficjenta realizującego umowę o dofinansowanie projektu z wykorzystaniem środków Unii Europejskiej, z uwzględnieniem postanowień tejże umowy łączącej go z odpowiednią instytucją oraz przepisów prawa krajowego, jak również prawa europejskiego.

Ważne!

Rygorystyczne podejście instytucji kontrolujących, kierujących się nadmiernym formalizmem podczas badania prawidłowości wydatkowania środków unijnych, powoduje, że często nawet niewielkie uchybienia beneficjenta mogą prowadzić do wydania decyzji nakładającej obowiązek zwrotu dofinansowania.

Jednak, jak wynika z orzecznictwa sądowego, wyżej scharakteryzowane zachowania IP/IZ niejednokrotnie nie uwzględniają zasad proporcjonalności i słuszności przy podejmowaniu decyzji o zwrocie środków unijnych.

Powyższe potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego2, w którym wskazano, iż w przypadku projektów realizowanych przy udziale środków europejskich niczym nieuzasadniony jest skrajny rygoryzm nakazujący przy nawet niewielkich uchybieniach zwrot całości środków. Natomiast samo nieosiągnięcie celu projektu nie uzasadnia odebrania dofinansowania, bowiem projekt zakłada realizację również innych celów. Zwrot pomocy powinien więc nastąpić tylko w tej w części i w tym zakresie, w jakim beneficjent nie wywiązał się ze swych zobowiązań z przyczyn leżących po jego stronie.

Ponadto, jak podkreśla się w judykaturze sądów administracyjnych, przy osiągnięciu celów projektu nie sposób abstrahować od przyczyn ich nieosiągnięcia3. Jeżeli beneficjent prawidłowo wykonywał umowę o dofinansowanie, a niemożliwość osiągnięcia celów projektu była spowodowana czynnikami obiektywnymi, niezależnymi od niego, na które nie miał wpływu, to nie można w takim wypadku mówić o nienależytym wykonaniu zobowiązania z jego strony.

W przypadku decyzji o zwrocie dofinansowania ze środków unijnych, beneficjenci mają zatem prawo do skorzystania z możliwości procedury odwoławczej, a następnie do wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego, a w określonych przypadkach, w ramach kontroli prawidłowości zastosowania i wykładni przepisów prawa, również do skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sądy administracyjne przy orzekaniu działają tutaj na zasadach ogólnych, uwzględniając jednocześnie takie zasady jak zasada proporcjonalności czy słuszności, które wynikają z prawa unijnego.

1 Wyrok Naczelnego Sadu Administracyjnego z 9 grudnia 2016 r., sygn. akt II GSK 1275/15

2 Wyrok Sądu Najwyższego

z 7 października 2015 r., sygn. akt I CSK 878/14.

3 Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z 7 kwietnia 2017 r., sygn. akt III SA/Wr 1329/15.

Z cyklu „Efektywność procedur" – opublikowaliśmy:

11 czerwca – „Wszczęcie postępowania w sprawie zwrotu środków unijnych"

18 czerwca – „Przebieg postępowania w sprawie zwrotu środków i jego możliwy wynik"

25 czerwca – „Procedura odwoławcza od decyzji w sprawie zwrotu środków"

dr Magdalena Porzeżyńska, radczyni prawna Brysiewicz, Bokina, Sakławski i Wspólnicy

Małgorzata Woźniak, aplikantka adwokacka Brysiewicz, Bokina, Sakławski i Wspólnicy