Warto więc ustalić, kiedy prawo rzeczywiście wiąże skutki z zaniechaniem badania albo z wiedzą, którą badanie daje. Odpowiedź jest skromniejsza, niż sugeruje praktyka. Ustawa wymaga staranności nabywcy tylko w kilku miejscach i te regulacje są jasne. Poza nimi powinność badania wynika z umowy albo z obowiązków zarządu wobec własnej spółki.

Gdzie ustawa wymaga staranności

Najwyraźniej przy nabyciu przedsiębiorstwa. Nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o nich mimo zachowania należytej staranności (art. 55⁴ k.c.). Odpowiedzialność ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa, a bez zgody wierzyciela nie można jej wyłączyć ani ograniczyć. Staranność nabywcy jest tu przesłanką zwolnienia, więc rozpoznanie zobowiązań przedsiębiorstwa przed zakupem staje się w praktyce warunkiem uniknięcia cudzych długów.

Ustawa nie mówi, na czym ta staranność ma polegać. Punktem odniesienia jest ogólny miernik należytej staranności, przy nabywcy przedsiębiorcy uwzględniający zawodowy charakter jego działalności (art. 355 k.c.). Z konstrukcji przepisu wynika przy tym, że to nabywca musi wykazać, że pomimo starannego działania nie wiedział o zobowiązaniach. W praktyce oznacza to zwykle przegląd ksiąg i umów przedsiębiorstwa, sprawdzenie rejestrów publicznych i baz biur informacji gospodarczej oraz uzyskanie wykazu zobowiązań i zaświadczeń o niezaleganiu z podatkami i składkami. Zakres tych czynności zależy od wielkości przedsiębiorstwa i ceny, ale same zapewnienia zbywcy zwykle nie wystarczą, żeby wykazać staranność.

Ordynacja podatkowa idzie dalej. Nabywca odpowiada całym majątkiem za zaległości podatkowe zbywcy, chyba że mimo staranności nie mógł o nich wiedzieć, a jeżeli uzyskał zaświadczenie organu podatkowego, tylko za zaległości w nim wykazane (art. 112 § 1 i 6 ordynacji podatkowej).

Przy nabyciu udziałów albo akcji nie ma podobnych przepisów i to z dobrego powodu. Zobowiązania zostają w spółce, a nabywca nie staje się dłużnikiem jej wierzycieli. Ryzyko, które przy nabyciu przedsiębiorstwa przybiera postać cudzego długu, przy nabyciu udziałów przejawia się wyłącznie w ich wartości.

Pozostaje rękojmia. Sprzedawca jest zwolniony z odpowiedzialności wobec kupującego, który o wadzie wiedział w chwili zawarcia umowy (art. 557 § 1 k.c.). Między przedsiębiorcami kupujący traci uprawnienia także wtedy, gdy po wydaniu rzeczy nie zbadał jej w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił niezwłocznie sprzedawcy o wadzie (art. 563 § 1 k.c.). Pierwszy przepis wiąże skutek z wiedzą, drugi – z zaniechaniem badania, choć chodzi o badanie po wydaniu rzeczy, a nie przed zawarciem umowy. Przy sprzedaży udziałów (akcji) oba napotykają jednak pytanie, czy wady przedsiębiorstwa spółki są w ogóle wadami udziałów. Sąd Najwyższy odpowiedział na nie przecząco. Przedmiotem sprzedaży są akcje, a przedsiębiorstwo spółki „pozostaje w finansowym i funkcjonalnym związku ze sprzedawanym prawem udziałowym, ale nie jest przedmiotem sprzedaży”, więc przepisy o wadach fizycznych nie mają zastosowania (wyrok z 26 kwietnia 2018 r., I CSK 157/17). W grę wchodzą wady prawne udziałów, przy czym wady przedsiębiorstwa spółki do nich nie należą. Otwartą kwestią są zapewnienia o majątku spółki zamieszczone w umowie. Część piśmiennictwa uznaje ich nieprawdziwość za wadę fizyczną udziałów (art. 556¹ § 1 pkt 2 k.c.), bo majątek spółki traktuje jako substrat prawa udziałowego. Inni autorzy temu przeczą, a Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej wyroku tego nie przesądził, bo w umowie, którą oceniał, takich zapewnień nie było. Przy nabyciu udziałów rękojmia chroni więc nabywcę przed wadami prawnymi, ale wady przedsiębiorstwa spółki mogą pozostać poza jej zakresem.

Prowadzi to do nierównej ochrony. Kto kupuje przedsiębiorstwo bezpośrednio, może dochodzić rękojmi za jego wady fizyczne, a kto nabywa to samo przedsiębiorstwo w formie udziałów, może być pozbawiony takiej ochrony. Jest to trudne do zaakceptowania. Wyjściem mogłoby być stosowanie przepisów o rękojmi w drodze analogii, co w piśmiennictwie proponuje się przynajmniej dla przypadków, gdy nabywca przejmuje kontrolę nad spółką.

Rękojmia ma jeszcze jedną paradoksalną cechę. Badanie, które ma chronić kupującego, może odebrać mu uprawnienia, bo wiedza o wadzie zwalnia sprzedawcę. W wielu umowach problem znika, bo strony wyłączają rękojmię (art. 558 § 1 k.c.) i opierają odpowiedzialność zbywcy na zapewnieniach. Razem z rękojmią odpadają wtedy jedyne przepisy, które przy sprzedaży wiążą skutki z wiedzą kupującego albo z badaniem, a o skutkach wiedzy nabywcy i braku badania decyduje umowa. Wyłączenie nie chroni jednak sprzedawcy, który podstępnie zataił wadę (art. 558 § 2 k.c.). Rękojmia nie zawsze jest jednak wyłączana. Zdarzają się umowy, w których pozostaje ona obok zapewnień, a strony traktują zapewnienia tak, jakby miały charakter gwarancyjny i działały niezależnie od wiedzy nabywcy. Gdy jednak nieprawdziwe zapewnienie zostanie ocenione w reżimie rękojmi, wiedza nabywcy może zwolnić sprzedawcę (art. 557 § 1 k.c.). To ryzyko bywa przy tym często nieuświadamiane.

Czy badanie stało się zwyczajem

Lukę próbuje się wypełnić zwyczajem. W piśmiennictwie wskazuje się, że due diligence jest w stosunkach handlowych przyjęty, a jego zaniechanie może uzasadniać zarzut braku staranności nabywcy. Pogląd ten wyrósł jednak na gruncie nabycia przedsiębiorstwa, gdzie ustawa wiąże skutki ze starannością nabywcy (dawniej art. 526 k.c., obecnie art. 55⁴ k.c.) i nie da się go przenieść na nabycie udziałów.

Zwyczaj uzupełnia skutki czynności prawnej (art. 56 k.c.), ale nie może zmienić przepisów prawa. Aby mógł nałożyć na nabywcę powinność, której ustawa nie przewiduje, praktyka musiałaby być powszechna, a uczestnicy obrotu musieliby uważać ją za wiążącą.

Nie da się wykazać ani powszechności takiej praktyki, ani przekonania, że jest wiążąca. Wiele transakcji przeprowadza się bez badania albo z badaniem ograniczonym do wybranych obszarów, a strony świadomie opierają się wtedy na zapewnieniach zbywcy o charakterze gwarancyjnym. Badanie daje nabywcy wiedzę, zapewnienia przenoszą na zbywcę ryzyko tego, czego nabywca nie wie. Skoro rynek traktuje je jako alternatywne sposoby ochrony, trudno mówić o przekonaniu, że badanie jest obowiązkowe.

Potwierdza to Sąd Najwyższy, wedle którego kupujący akcje nie ma ustawowego obowiązku przeprowadzenia badania, a nieuzyskanie określonej wiedzy w jego wyniku nie pozbawia go z tej tylko przyczyny możliwości powołania się na błąd (wyrok z 29 października 2010 r., I CSK 595/09). To jedno z nielicznych orzeczeń w tej materii. Spory z transakcji kapitałowych trafiają zwykle do sądów arbitrażowych, a wyroki arbitrażowe z reguły nie są publikowane. Strony nie mają więc utrwalonej linii orzeczniczej, na której mogłyby się oprzeć, i wynik sporu o zaniechanie badania trudno przewidzieć.

Zarząd i business judgment rule

Realna powinność badania pojawia się gdzie indziej: w relacji między nabywcą a jego własnymi organami. Według business judgment rule członek zarządu nie narusza obowiązku staranności, jeżeli działa lojalnie wobec spółki, w granicach uzasadnionego ryzyka i na podstawie informacji, które w danych okolicznościach powinien był uwzględnić (art. 293 i 483 k.s.h.). To samo dotyczy członków rady nadzorczej zatwierdzających akwizycję.

Ocenie podlega więc sposób podjęcia decyzji, a nie jej późniejszy wynik. Przy akwizycji oznacza to, że badanie jest dla zarządu nabywcy warunkiem ochrony. Temu kto kupuje spółkę bez rozpoznania jej sytuacji, trudno będzie wykazać, że działał na podstawie informacji, które w danych okolicznościach powinien był uwzględnić. Powinność ta ma jednak granice wyznaczone przez sam przepis. Skoro chodzi o informacje, które powinny być uwzględnione „w danych okolicznościach”, zakres badania ma odpowiadać skali transakcji, jej ryzyku, dostępności informacji i budżetowi. Przy niewielkiej akwizycji ograniczone badanie, wsparte rozbudowanymi zapewnieniami zbywcy, może być decyzją w pełni racjonalną. Zarząd powinien natomiast umieć wykazać, dlaczego uznał taki zakres za wystarczający, więc decyzję o zakresie badania warto udokumentować.

Powinność ta obciąża członków organów wobec własnej spółki. Zbywca, który zarzuca nabywcy brak badania, nie znajdzie w niej podstawy, bo business judgment rule reguluje wyłącznie relację wewnętrzną.

Zarzut zaniechania badania w sporze

Zarzut zaniechania badania pada zwykle wtedy, gdy nabywca dochodzi od zbywcy naprawienia szkody. Zbywca broni się, że nabywca przyczynił się do jej powstania (art. 362 k.c.), bo spółki nie zbadał, a gdyby zbadał, wykryłby wadę. Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z zaniechania wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.).

Skoro ustawa nie zna obowiązku badania przy nabyciu udziałów, samo stwierdzenie, że nabywca nie przeprowadził due diligence, niczego nie dowodzi. Zarzucający musi wykazać cztery elementy. Po pierwsze, że badanie było w danej transakcji prawnie i faktycznie dostępne: zbywca był gotowy udostępnić dokumenty, a nabywca miał na nie czas. Po drugie, jaki miałby być zakres badania w danych okolicznościach, przy uwzględnieniu skali transakcji i budżetu. Po trzecie, że przy tym zakresie konkretna nieprawidłowość zostałaby wykryta. Po czwarte, że po jej wykryciu nabywca odstąpiłby od transakcji albo zawarł ją na innych warunkach.

Najtrudniejszy do wykazania bywa element trzeci. Badanie due diligence opiera się na dokumentach, które udostępniają zbywca i spółka, i obejmuje zwykle ich wybór, a nie całość. Doradca nabywcy nie przeprowadza rewizji finansowej, nie ma uprawnień kontrolnych ani dostępu do dokumentacji kontrahentów spółki. Nie wykryje więc zobowiązania, którego nie ujawniono w księgach, w sprawozdaniu finansowym ani w udostępnionych umowach. Jeżeli wada wynikała z zatajenia, trudno twierdzić, że staranne badanie by ją ujawniło. Tak było w sprawie rozpatrywanej przez Sąd Najwyższy (I CSK 157/17). Nabywca pakietu akcji prywatyzowanej spółki oparł się na dokumentach zbywcy, a po zawarciu umowy okazało się, że części majątku nie było, a bilans nie ujawniał wszystkich zobowiązań. Sąd Najwyższy uznał, że ocena ryzyka kupującego musi uwzględniać rzeczywistą możliwość uzyskania prawdziwych danych.

Niedoceniany jest też element czwarty. Wykryta wada rzadko prowadzi do odstąpienia od transakcji. Częściej kończy się obniżeniem ceny, szczególnym zapewnieniem albo zobowiązaniem zbywcy do pokrycia konkretnego ryzyka. Zarzucający musi więc pokazać, jak wyglądałaby umowa, gdyby nabywca wadę znał, i o ile jego sytuacja byłaby lepsza. Bez tego zarzut zaniechania badania pozostaje ogólnikiem.

Brak reguły, zwyczaj i praktyka

Ustawa wiąże skutki z zaniechaniem badania albo z wiedzą nabywcy w kilku ściśle określonych miejscach: przy nabyciu przedsiębiorstwa, gdzie w części podatkowej sama wskazuje narzędzie w postaci zaświadczenia, oraz w rękojmi, którą umowy często wyłączają. Przy nabyciu udziałów i akcji takiej reguły brak, a zwyczaj nie wypełnia tej luki, bo praktyka jest niejednolita i nie jest powszechnie uważana za wiążącą. Powinność badania istnieje realnie w relacji zarządu nabywcy z jego własną spółką, a jej zakres zależy od okoliczności transakcji.

Gdy po zamknięciu transakcji pada zarzut, że nabywca powinien był spółkę zbadać, pierwszym pytaniem powinno więc być, z jakiego przepisu ta powinność miałaby wynikać. Osobną kwestią pozostaje, czy wiedza uzyskana w badaniu może nabywcy zaszkodzić przy zapewnieniach zbywcy. O tym w następnym artykule.

autorka: Beata Krzyżagórska-Żurek, adwokat, partner zarządzająca Krzyżagórska Łoboda sp.p.