Sprawność realizacji inwestycji zależy w znacznej mierze od możliwości rozstrzygania sporów w czasie odpowiadającym potrzebom procesu budowlanego. Warto podjąć prace nad ustawowym mechanizmem, który umożliwiałby uzyskanie szybkiego, specjalistycznego i tymczasowo wiążącego rozstrzygnięcia, przy zachowaniu prawa stron do pełnego rozpoznania sprawy przez sąd. Warunkiem powodzenia takiej inicjatywy jest zaangażowanie zarówno inwestorów, jak i wykonawców oraz instytucji odpowiedzialnych za ochronę interesu publicznego.

Długotrwałe procedury sądowe

Spór stanowi jedno z najpoważniejszych ryzyk towarzyszących realizacji inwestycji budowlanej. Może dotyczyć zakresu robót, zasadności dodatkowego wynagrodzenia, waloryzacji, odpowiedzialności za opóźnienie albo kosztów usunięcia wad. Jego wystąpienie nie musi świadczyć o nierzetelności którejkolwiek ze stron. Niejednokrotnie wynika ze złożoności przedsięwzięcia, niejednoznaczności dokumentacji lub odmiennej oceny zdarzeń czy następstw zdarzeń, których nie sposób było szczegółowo przewidzieć w chwili zawierania umowy.

Znaczenie ma nie tylko samo istnienie sporu. Niezwykle istotny jest czas pozostawania jego stron w niepewności co do wzajemnych praw i obowiązków. W budownictwie czas ten ma wymierną wartość gospodarczą. Na przykład sporne wynagrodzenie wykonawcy może stanowić źródło finansowania kolejnych etapów robót, zobowiązań wobec podwykonawców i dostawców oraz kosztów utrzymania personelu. Dla inwestora nierozstrzygnięty konflikt będzie oznaczał z kolei trudność w ustaleniu rzeczywistego kosztu przedsięwzięcia, ryzyko odsetkowe i ograniczenie przewidywalności dalszej realizacji kontraktu.

Według statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości prawomocne rozstrzygnięcie sporu budowlanego na mocy wyroku sądowego zajmuje nawet do czterech–pięciu lat.

Pilna potrzeba zmian

Oczywiście pełne postępowanie sądowe często musi być czasochłonne, szczególnie gdy konieczne jest przeprowadzenie rozbudowanego postępowania dowodowego. Jednak wobec zatrważającej długości postępowania sądowego w sprawach budowlanych w Polsce powstaje praktyczne pytanie, czy każda rozbieżność dotycząca wykonywania umowy o roboty budowlane musi oczekiwać na ostateczny wyrok, zanim strony uzyskają wiążące rozstrzygnięcie, które pozwoli im uporządkować relacje w toku realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego.

Konieczne jest pilne podjęcie prac nad rozwiązaniem uzupełniającym istniejące instrumenty ochrony prawnej. Obecny stan postępowań cywilnych dotyczących sporów budowlanych grozi katastroficznymi konsekwencjami w przypadku istotnego kryzysu na rynku budowlanym. Rozważać można wiele rozwiązań – niemniej trzeba zwrócić uwagę na koncepcję ustawowego rozjemstwa w sporach budowlanych.

Ustawowe rozjemstwo

Istotą proponowanego mechanizmu byłoby przyznanie stronie umowy prawa do samodzielnego skierowania zaistniałego sporu do niezależnego rozjemcy. Wszczęcie postępowania rozjemczego nie wymagałoby uzyskania odrębnej zgody przeciwnika. Rozjemca, posiadający odpowiednie przygotowanie prawne lub techniczne oraz doświadczenie w sprawach budowlanych, wydawałby rozstrzygnięcie w krótkim, ustawowo określonym terminie.

Rozstrzygnięcie rozjemcy wiązałoby strony, a po przewidzianej ustawą kontroli sądowej mogłoby podlegać egzekucji. Jednocześnie każda ze stron zachowywałaby możliwość żądania pełnego rozpoznania sporu przez sąd powszechny. Strony mogłyby również wspólnie poddać ostateczne rozstrzygnięcie arbitrażowi. Odmienny wynik późniejszego postępowania stanowiłby podstawę odpowiedniego rozliczenia świadczeń spełnionych na mocy orzeczenia rozjemcy.

Tak rozumiane rozjemstwo różniłoby się od mediacji, której rezultat zależy od definitywnego zawarcia ugody, oraz od arbitrażu, którego celem również jest ostateczne rozstrzygnięcie sporu.

Funkcją rozjemstwa mogłoby być uregulowanie praw i obowiązków stron na okres poprzedzający ostateczne rozpoznanie sporu.

Angielskie wzorce

Punktem odniesienia mogłyby być dla nas doświadczenia brytyjskiego „statutory adjudication”. W Anglii, Walii i Szkocji ustawowe prawo do tej procedury wynika z Housing Grants, Construction and Regeneration Act 1996. Podstawowy termin wydania decyzji wynosi 28 dni od skierowania sporu do rozjemcy, z możliwością przedłużenia czasu procedowania na zasadach określonych w ustawie. Decyzja rozjemcy pozostaje wiążąca do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy przez sąd, arbitraż lub odmienne porozumienie stron.

Doświadczenie zagraniczne powinno służyć ocenie możliwych rozwiązań na polskim gruncie. Wprowadzenie podobnej instytucji w Polsce wymagałoby oczywiście samodzielnego określenia jej miejsca w systemie prawa, z uwzględnieniem konstytucyjnego prawa do sądu, zasad postępowania cywilnego, regulacji zamówień publicznych oraz odpowiedzialności za gospodarowanie środkami publicznymi.

Praktyczne uzasadnienie proponowanego mechanizmu można przedstawić na przykładzie sporu o roboty dodatkowe. Załóżmy, że wykonawca twierdzi, iż wykonał prace wykraczające poza pierwotny zakres zobowiązania. Inwestor z kolei kwestionuje ich kwalifikację lub wycenę. Budowa jest kontynuowana, lecz nierozstrzygnięte pozostaje zagadnienie istotne dla jej finansowania, co może skutkować nie tylko negatywnymi konsekwencjami ekonomicznymi dla każdej ze stron, ale w wielu przypadkach także prowadzić do wzruszenia kontraktu czy jego niewykonania ze względu na zaistniały konflikt.

W rozważanym modelu niezależny rozjemca oceniałby dokumentację, stanowiska stron, przeprowadzał niezbędne postępowanie dowodowe, a następnie ustalał, czy i w jakiej wysokości świadczenie powinno zostać spełnione. Każda ze stron mogłaby następnie dochodzić ostatecznego rozstrzygnięcia przed sądem, ale prawa i obowiązki stron byłyby tymczasowo uregulowane. Ponadto autorytet rozjemcy i siła wynikająca z merytorycznej analizy zagadnienia stanowiłyby istotny argument przy rozpatrywaniu dalszego procedowania sporu, szczególnie w przypadku podmiotów publicznych.

Rozjemstwo powinno zapewniać równy dostęp do procedury. Jego uzasadnieniem byłoby ograniczenie gospodarczych następstw przedłużającej się niepewności, odczuwanych przez uczestników inwestycji.

Metoda małych kroków

Najpilniejsze wydaje się aktualnie objęcie regulacją umów o roboty budowlane zawieranych w ramach zamówień publicznych oraz związanych z nimi umów podwykonawczych, jako że tego rodzaju spory należą do najtrudniejszych ze względu m.in. na kwestie dotyczące odpowiedzialności za środki publiczne (co często paraliżuje decyzyjność po stronie zamawiających). Uwzględnienie podwykonawstwa jest ważne, ponieważ skutki nierozliczonego sporu zazwyczaj przenoszą się na kolejne podmioty uczestniczące w realizacji przedsięwzięcia.

W obszarze zamówień publicznych szczególnej precyzji wymagałoby rozgraniczenie rozstrzygania o istniejących prawach i obowiązkach od dokonywania zmian umowy. Nowa procedura nie mogłaby służyć obchodzeniu ograniczeń wynikających z prawa krajowego i unijnego. Prace legislacyjne musiałyby niewątpliwie uwzględnić zasady dopuszczalności zmian kontraktu.

O wartości projektowanego rozwiązania przesądzałyby jednak przede wszystkim gwarancje proceduralne. Szybkość postępowania musi pozostawać w odpowiedniej relacji do prawa do obrony. Przed skierowaniem sprawy do rozjemcy roszczenie powinno zostać przedstawione drugiej stronie w sposób umożliwiający udzielenie odpowiedzi. W toku postępowania obie strony powinny mieć dostęp do materiału stanowiącego podstawę decyzji oraz możliwość odniesienia się do potencjalnej opinii technicznej, jeśli zachodzi konieczność jej wywołania.

W przedstawionej przez Fundację Instytut Sporów Sądowych (Sprawiedliwy Proces) koncepcji – jako punkt wyjścia do konsultacji – przyjęto termin 42 dni na rozstrzygnięcie, a w sprawach wymagających rozbudowanego postępowania dowodowego – maksymalnie 84 dni. Właściwa długość tych terminów wymaga oceny z udziałem praktyków. Należy ustalić, jakie kategorie sporów mogą być rzetelnie rozpoznane w takim czasie oraz jak zapobiegać sytuacjom, w których przewaga organizacyjna jednej strony ogranicza możliwość przedstawienia stanowiska przez drugą.

Równie istotne są kwalifikacje i niezależność rozjemców. Ustawowe umocowanie procedury rozjemczej nie oznaczałoby nadania osobom rozstrzygającym spory statusu urzędnika lub sędziego sądu państwowego. Konieczne byłoby natomiast określenie wymagań zawodowych, zasad ujawniania konfliktów interesów, przejrzystego sposobu przydziału spraw i odpowiedzialności za standard wykonywanych czynności. Do rozważenia pozostaje powierzenie obsługi administracyjnej wyodrębnionej jednostce – np. funkcjonującej przy Urzędzie Zamówień Publicznych. Wybór instytucji administrującej postępowaniami wymaga jednak dyskusji, a jej kompetencje powinny zostać wyraźnie oddzielone od niezależności rozjemcy.

Osobnego namysłu wymagają koszty i wykonalność decyzji. Opłaty powinny umożliwiać korzystanie z procedury również mniejszym przedsiębiorcom. Sądowa kontrola wykonalności musi być dostatecznie sprawna, aby zachować cel reformy, a zarazem zapewniać ochronę przed wykonaniem rozstrzygnięcia dotkniętego istotną wadą. Trzeba także określić przesłanki wstrzymania wykonania rozstrzygnięcia rozjemcy oraz sposób zabezpieczenia zwrotu świadczenia, jeżeli późniejszy wyrok okaże się odmienny w stosunku do wskazanego rozstrzygnięcia.

Konieczne jest podjęcie dyskusji

Przedstawione kwestie uzasadniają rozpoczęcie uporządkowanych prac analitycznych i konsultacyjnych. Jeśli instytucja „ustawowego rozjemstwa” miałaby w ogóle wejść do polskiego systemu prawnego, potrzebne byłoby wspólne określenie problemów, które nowa procedura miałaby rozwiązywać, oraz kryteriów oceny jej skuteczności. Oprócz czasu rozpoznania sprawy należałoby uwzględnić całkowity koszt postępowania, dostępność dla mniejszych podmiotów, merytoryczną jakość rozstrzygnięć i wpływ na ciągłość realizacji inwestycji.

Dlatego zwracamy się do organizacji inwestorów, wykonawców i podwykonawców, zamawiających publicznych, samorządów zawodowych oraz środowisk prawniczych i technicznych o podjęcie wspólnej dyskusji. Udział właściwych ministerstw, Urzędu Zamówień Publicznych i Prokuratorii Generalnej pozwoliłby ocenić zarówno potrzeby rynku, jak i wymagania ochrony interesu publicznego.

autorzy: Przemysław Wierzbicki, prezes zarządu, adwokat Fundacji Instytut Sporów Sądowych (Sprawiedliwy Proces)

Stanisław Wiśniewski, adwokat Kancelarii Wierzbicki & Collective sp.k.

Adrian Korszla, adwokat Kancelarii Wierzbicki & Collective sp.k.