Oznacza to, że w wypadku umów kończących się w przyszłym roku wszelkie płatności związane z realizacją kontraktu przyjęte przed 1 stycznia 2008 r. będą opodatkowane 7-proc. stawką VAT. Jeśli płatność nastąpi po 1 stycznia 2008 r. – właściwa będzie stawka 22 proc.
Aby uniknąć sporów, kto ma pokryć zwiększoną kwotę brutto ceny, warto przejrzeć umowy, na podstawie których realizowane są prace dotyczące infrastruktury towarzyszącej. Jeśli zakończenie i rozliczenie prac nastąpi po 1 stycznia 2008 r., warto już teraz zadbać o renegocjację treści zawartych kontraktów. Sprzedaż w tym zakresie – realizowana po 1 stycznia 2008 r. – będzie bowiem opodatkowana stawką VAT 22 proc.
Problemem może być też zwiększenie ceny brutto, gdy prace dotyczące infrastruktury towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu realizowane są w ramach zamówień publicznych. Pomocna może być tu opinia prawna wydana przez Urząd Zamówień Publicznych, dotycząca podobnej sytuacji (opublikowana na stronie www.uzp.gov.pl w zakładce Prawo/Opinie prawne). We fragmencie dotyczącym możliwości zmiany ceny brutto usługi czytamy, że modyfikacja umowy o zamówienie publiczne w razie ustawowej zmiany stawki VAT może wchodzić w grę przy łącznym spełnieniu dwóch przesłanek. Po pierwsze, gdy istnieje obiektywna konieczność wprowadzenia zmian (np. spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego), i po drugie – gdy zmiana wynika z okoliczności, których nie można było przewidzieć w momencie zawarcia umowy. Wykonawca – przy niezmienionej cenie brutto – otrzymuje wynagrodzenie o kilkanaście procent niższe, co może prowadzić po jego stronie do rażącej straty. Druga przesłanka też wydaje się oczywista. Bardzo długo nie było wiadomo, jaki ostatecznie kształt przyjmie definicja budownictwa społecznego, a tym samym czy stawka VAT na czynności dotyczące infrastruktury towarzyszącej budownictwu mieszkaniowemu będzie zmieniona, czy nie. Dlatego przy podpisywaniu umów nie można było zamieścić w nich odpowiednich postanowień.
Na temat możliwości podwyższenia wynagrodzenia za świadczone usługi, w związku ze wzrostem stawki VAT, wypowiedział się też Sąd Najwyższy w uchwale z 21 lipca 2006 r. (III CZP 54/06). Stwierdził, że nie wchodzi to w grę bez zmiany umowy: „Podwyższenie z dniem 1 maja 2004 r. stawek podatku od towarów i usług za roboty budowlane, dokonane ustawą z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (...), nie uzasadnia – bez zmiany umowy zawartej przed dniem 1 maja 2004 r. – obowiązku zamawiającego zapłaty wynagrodzenia netto powiększonego o podatek od towarów i usług według podwyższonej stawki”.
Orzeczenie dotyczyło następującej sprawy. Strony umowy zawartej w lutym 2002 r. na podstawie ustawy o zamówieniach publicznych określiły w niej wynagrodzenie za roboty budowlane w kwocie netto plus 7 proc. VAT. Od 1 maja 2004 r. w związku z wejściem w życie nowej ustawy o VAT stawka podatku na te usługi wzrosła do 22 proc. I taki też podatek wykazywał wykonawca na fakturach wystawianych po tej dacie. Jednak zamawiający nie wyraził na to zgody i regulował należność z VAT obliczonym według stawki 7 proc. Nie zgodził się też na zmianę umowy. Sprawa ostatecznie trafiła do Sądu Najwyższego.
Ten, powołując się na swoje wcześniejsze orzecznictwo, przypomniał, że o wysokości ceny, jaką zobowiązany jest zapłacić nabywca towaru lub usługi, decyduje treść umowy ze sprzedawcą. Cena nie obejmuje podatku od towarów i usług, jeżeli umowa nie przewiduje jako elementu ceny tego podatku. Jeśli więc przy zawieraniu umowy uzgodniono cenę obejmującą VAT według określonej stawki, to ustawa o cenach nie stwarza uprawnienia do podniesienia ceny w razie zmiany stawki VAT. Takiej podstawy prawnej nie stwarzają również przepisy ustawy o VAT.
