Arbitraż społeczny w praktyce nie funkcjonuje

Ostatnia deska ratunku przed strajkiem nie jest wykorzystywana. Do kolegiów arbitrażu społecznego wpływają pojedyncze sprawy. Związki zawodowe, które są uprawnione do zgłaszania do nich swoich żądań, twierdzą, że nie mają zaufania do kolegiów. Postulaty zmiany przepisów nigdy nie trafiły do Sejmu.

Pojedyncze sprawy

Kolegia arbitrażu społecznego umocowane w art. 16 ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych nie są obowiązkowe. To strona pracownicza, po nieudanej mediacji z pracodawcą, zamiast wszczynać akcję strajkową, może wnieść o rozstrzygnięcie sporu przez kolegium.

W zależności od zasięgu sporu jest on rozpatrywany na odpowiednim szczeblu. Gdy obejmuje jeden zakład, zajmują się nim kolegia arbitrażu społecznego przy sądach okręgowych. Sprawa konfliktu wielozakładowego trafia do Kolegium Arbitrażu Społecznego (KAS) przy Sądzie Najwyższym.

Te  organy prawie jednak nie funkcjonują z powodu braku spraw. Przez ubiegłych dziesięć lat do KAS przy Sądzie Najwyższym wpłynęły jedynie cztery sprawy. Ostatnia w 2012 r.

– Trudno powiedzieć, z jakiego powodu podmiot prowadzący spór zbiorowy rzadziej korzysta z poddania go rozstrzygnięciu przez KAS. Taki stan potwierdza zauważana od pewnego czasu mała popularność procedur mediacyjnych –mówi Teresa Flemming-Kulesza, prezes SN kierująca Izbą Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, przy której działa KAS.

Także kolegia przy sądach okręgowych nie rozpatrują wielu spraw. Ministerstwo Sprawiedliwości nie dysponuje statystykami,   z naszych ustaleń wynika jednak, że można je policzyć na palcach jednej ręki. W niektórych sądach ostatnie kolegium odbyło się ponad dekadę temu.

Więcej mediacji

Związkowcy mówią, że od wniesienia sprawy do kolegium odstrasza ich możliwość zastrzeżenia nieobligatoryjności werdyktu przez którąkolwiek stronę sporu.

– Wystarczy, by pracodawca zdecydował, że orzeczenie kolegium nie będzie go dotyczyło. Wtedy werdykt tego ciała nic nie wnosi, a powoduje sporą stratę czasu. Dlatego pomijamy arbitraż – mówi Paweł Śmigielski, radca prawny OPZZ.

Zdaniem związkowców jednym z głównych problemów jest skład kolegiów, do których po trzy osoby delegują obie strony sporu, a przewodniczącym jest sędzia wyznaczony przez prezesa sądu. W ich opinii  podczas  nowelizacji trzeba by inaczej rozłożyć akcenty.

– Naszym zdaniem należy postawić na mediacje. Ale do tego trzeba  dużo dobrej woli obu stron – mówi Śmigielski.

Zmiany w rozwiązywaniu sporów zbiorowych przewidywał zbiorowy kodeks pracy, przygotowany  w 2008 r. przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Pracy. Zakładał on likwidację kolegiów arbitrażu społecznego w obecnym kształcie. Zamiast nich miał się pojawić jeden bezstronny arbiter wyznaczany wspólnie przez strony. Poddanie sporu pod arbitraż nadal byłoby dobrowolne. Nowością miało być dopuszczenie procedury arbitrażowej w każdym stadium prowadzonego sporu. Projekt tego kodeksu nigdy jednak nie został zgłoszony do prac ustawodawczych.