O ile nie powinno budzić wątpliwości, że wobec szeregowych pracowników przy zawieraniu umowy o zakazie konkurencji spółkę będą reprezentowali członkowie zarządu zgodnie z zasadami reprezentacji obowiązującymi ?w spółce bądź inne upoważnione osoby, np. dyrektor HR upoważniony przez zarząd do zawierania umów o zakazie konkurencji, o tyle reprezentacja spółki przy zawieraniu takiej umowy z członkiem jej zarządu podlega szczególnym rygorom, wynikającym z przepisów kodeksu spółek handlowych. W znalezieniu dokładnych wytycznych dotyczących zawierania umów o zakazie konkurencji z członkiem zarządu pomaga analiza tych przepisów oraz orzecznictwa Sądu Najwyższego.
Zgodnie z art. 210 § 1 k.s.h. w umowie między spółką ?z ograniczoną odpowiedzialnością a członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Podobna zasada obowiązuje na podstawie art. 379 § 1 k.s.h. w spółce akcyjnej, z tą różnicą, że w spółce akcyjnej pełnomocnika do zawierania umów z członkiem zarządu powołuje uchwałą walne zgromadzenie.
Wskazane przepisy k.s.h. są szczególne wobec regulacji wynikającej z art. 31 kodeksu pracy i mają charakter bezwzględnie obowiązujący, czyli nie można stosować odstępstw od zasad w nich określonych. Potwierdził to Sąd Najwyższy ?w wyroku z 4 sierpnia 2009 r. ?(I PK 42/09). W związku z tym nie jest możliwe zawarcie ?w sposób ważny umowy o zakazie konkurencji z członkiem zarządu, gdy spółka będzie reprezentowana np. przez pracownika działu HR spółki, upoważnionego do zawierania tego typu umów przez zarząd spółki.
Jakie są możliwości
Na gruncie obowiązujących przepisów można więc wyróżnić dwie podstawowe, dopuszczalne metody reprezentacji spółki przy zawieraniu umowy o zakazie konkurencji z członkiem zarządu:
- ?przez pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników/walnego zgromadzenia oraz
- przez radę nadzorczą.
W związku z tym rodzi się pytanie, czy którakolwiek ?z dopuszczalnych metod reprezentacji spółki ma pierwszeństwo.
Reprezentacja spółki przez pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników jest podstawową formą reprezentacji przy zawieraniu umów z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, gdyż w takiej spółce, w przeciwieństwie do spółki akcyjnej, rada nadzorcza nie musi funkcjonować.
Co jednak, gdy umowa ?o zakazie konkurencji z członkiem zarządu będzie zawierana przez spółkę, w której funkcjonuje rada nadzorcza?
Może się zdarzyć, że w takiej sytuacji umowa/statut spółki lub uchwała zgromadzenia wspólników/walnego zgromadzenia będą zawierały szczególną regulację dotyczącą reprezentowania spółki przy zawieraniu umów z członkiem zarządu. Jednak za każdym razem taka szczególna, wewnętrzna regulacja powinna być zgodna ze wskazanymi zasadami wynikającymi z przepisów k.s.h.. W razie braku takiej wewnętrznej regulacji spółka, w której funkcjonuje rada nadzorcza, w sprawach ?z zakresu prawa pracy wobec członków jej zarządu, w tym przy zawieraniu umów o zakazie konkurencji, może być co do zasady reprezentowana zarówno przez radę nadzorczą, jak i przez pełnomocnika powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników/walnego zgromadzenia. Obydwa te podmioty mają takie same uprawnienia do reprezentacji spółki przy zawieraniu umów z członkami zarządu. Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy, m.in. w przytoczonym wyżej wyroku.
Na marginesie warto wskazać, że problem ewentualnego pierwszeństwa podmiotów uprawnionych do reprezentacji spółki w umowach z członkami zarządu może mieć praktyczne znaczenie tylko ?w przypadku podejmowania przez te podmioty sprzecznych działań i decyzji. ?W przypadku braku takich sprzeczności kwestia priorytetowej pozycji któregokolwiek z tych podmiotów jest bez znaczenia.
Kolegialnie czy przez przedstawiciela
Powstaje pytanie, czy w przypadku, gdy przy zawieraniu umowy o zakazie konkurencji ?z członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza, to musi ona działać w pełnym składzie? Takie kolegialne działanie może być problematyczne, gdyż zbieranie podpisów wszystkich członków rady nadzorczej w celu zawarcia umowy z członkiem zarządu może powodować trudności organizacyjne.
W praktyce Sąd Najwyższy dopuszcza pod pewnymi ściśle określonymi warunkami możliwość działania rady nadzorczej przez wyłonionych ze swojego grona przedstawicieli. Przyjmuje się, że upoważnienie przedstawicieli rady nadzorczej do składania oświadczeń woli, w tym zawierania umów z członkami zarządu, może wynikać z uchwały rady nadzorczej lub regulaminu rady nadzorczej, uchwalonego przez samą radę lub odpowiednio przez zgromadzenie wspólników albo walne zgromadzenie >patrz ramka.
Co w orzecznictwie
Jak wprost wskazuje w ostatnich orzeczeniach Sąd Najwyższy, przewidziany w art. 210 § 1 i art. 379 § 1 kodeksu spółek handlowych wymóg reprezentowania spółki przez radę nadzorczą można uznać za spełniony, gdy działająca kolegialnie rada nadzorcza podjęła uchwałę (zgodnie z wymogami określonymi ?w przepisach kodeksu spółek handlowych), w której uprzednio wyraziła zgodę na dokonanie określonej czynności dotyczącej członka zarządu i dokładnie ustaliła treść tej czynności, a następnie samo oświadczenie potrzebne do dokonania tej czynności, zgodne z treścią czynności ustaloną w uchwale rady nadzorczej, złożył upoważniony do tego członek rady nadzorczej (Sąd Najwyższy ?m.in. w wyroku z 16 lipca 2013 r., II PK 326/12 oraz ?w wyroku z 22 marca 2012 r., V CSK 84/11).
Oznacza to, że jeśli rada nadzorcza spółki kolegialnie określi warunki umów o zakazie konkurencji, jakie mają być zawierane ?z członkami zarządu, precyzując wszystkie elementy istotne takich umów (w przypadku umów o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, takie jak m.in. okres, na jaki mają być zawierane umowy oraz wysokość odszkodowania przysługująca poszczególnym członkom zarządu), to nie ma przeszkód, aby upoważniony przez nią jej przedstawiciel, bądź przedstawiciele, zawarł z członkiem zarządu umowę o zakazie konkurencji, dokładnie odpowiadającą warunkom wskazanym kolegialnie przez radę nadzorczą. Umowa zawarta w taki sposób powinna zostać uznana za zawartą w sposób ważny.
