1 stycznia 2014 r. zaczął obowiązywać w Unii Europejskiej tzw. pakiet pięciu standardów określający zasady ujmowania każdego rodzaju powiązania w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym oraz zakres wymaganych ujawnień. Kwestia ujawnień związanych z zaangażowaniem inwestora w innych jednostkach okazała się dla Rady Międzynarodowych Standardów Rachunkowości na tyle istotna, że zdecydowano się ją ujednolicić i uregulować w ramach jednego standardu – MSSF 12 „Ujawnienia informacji na temat udziałów w innych jednostkach".
Na czym polega zmiana
MSSF 12 ujednolicił, uporządkował, a przede wszystkim istotnie rozszerzył zakres ujawnień w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym dotyczących prezentowania informacji o jednostkach zależnych, wspólnych porozumieniach umownych oraz jednostkach stowarzyszonych, które wcześniej były uregulowane w trzech odrębnych standardach – MSR 27 „Skonsolidowane i jednostkowe sprawozdania finansowe", MSR 28 „Inwestycje w jednostkach stowarzyszonych" oraz MSR 31 „Udziały we wspólnych przedsięwzięciach". Wprowadził także obowiązkowe ujawnienia w odniesieniu do niekonsolidowanych jednostek strukturyzowanych. Zwiększenie zakresu ujawnień ma się przyczynić do osiągnięcia celu standardu, jakim jest dostarczenie użytkownikom takiej informacji finansowej, aby możliwa była pełniejsza ocena charakteru posiadanych udziałów w innych jednostkach i związanego z nimi ryzyka, a także ustalenie ich wpływu na sytuację finansową, wyniki finansowe i przepływy pieniężne. Aby zrealizować cele nowego standardu Rada wymaga od inwestorów szerokiego zakresu ujawnień. Zakres ujawnień został uzależniony od charakteru powiązania (jednostka zależna, wspólne porozumienia umowne i jednostki stowarzyszone oraz jednostki strukturyzowane niepodlegające konsolidacji), o czym szerzej będzie mowa w dalszej części artykułu.
Osąd i szacunki
MSSF 12 wymaga od inwestora ujawnień dotyczących znaczących osądów i szacunków poczynionych przy ustalaniu, czy inwestor ma kontrolę, współkontrolę lub znaczący wpływ. Często ustalenie istnienia kontroli, współkontroli czy znaczącego wpływu jest problematyczne, gdyż nie zawsze posiadanie powyżej 50 proc. praw głosu w jednostce oznacza kontrolę. Praktyka gospodarcza jest w tym zakresie bardzo złożona, co wymusza indywidualne podejście do każdego z przypadków i każdorazową ocenę stopnia wpływu na podmiot, w którym dokonano inwestycji.
Przykład
Inwestor z 40 proc. prawami głosu może zostać w określonych okolicznościach uznany za podmiot sprawujący kontrolę. Z kolei inwestor posiadający 20 i więcej proc. może nie uznać danej inwestycji za inwestycję w jednostkę stowarzyszoną, tylko wyceni ją zgodnie z postanowieniami MSR 39 „Instrumenty finansowe – ujmowanie i wycena". Takie przypadki, w myśl MSSF 12, wymagają szczegółowego ujawnienia w notach objaśniających dotyczących znaczących osądów dokonanych przez jednostkę.
Jednostki zależne
Rada nałożyła na jednostki posiadające udziały w jednostkach zależnych szeroki zakres ujawnień mający w założeniu pozwolić użytkownikom sprawozdania finansowego zrozumieć:
- skład grupy,
- znaczenie udziałów niekontrolujących w działalności grupy kapitałowej oraz w przepływach pieniężnych,
- charakter ograniczeń do swobodnego dysponowania skonsolidowanymi aktywami lub regulowania zobowiązań,
- wpływ zmian udziałów własnościowych w jednostce zależnej oraz
- konsekwencje utraty kontroli nad jednostką zależną w okresie sprawozdawczym.
Zakres wymaganych ujawnień, w przypadku gdy podmiot dominujący posiada jednostki zależne, w których występują znaczące udziały niekontrolujące, znacznie się zmienił. Ujawnienia wymagają dane w odniesieniu do każdej takiej jednostki zależnej, w szczególności: nazwa, miejsce prowadzenia działalności, skrócone dane finansowe, procentowy udział w kapitale i prawach głosu oraz wynik jednostki zależnej przypisany udziałowcom niekontrolującym, skumulowana kwota udziałów mniejszości na dzień sprawozdawczy oraz wypłacone dywidendy.
Jak traktować udziały niekontrolujące
Standard nie wyjaśnia, jak ocenić, czy udziały niekontrolujące w danej jednostce zależnej są istotne, tj. czy ocena taka ma być przeprowadzona na podstawie aktywów netto jednostki zależnej czy kwot brutto aktywów i zobowiązań. Ocena istotności będzie zależeć od specyficznych faktów i okoliczności konkretnej sytuacji. Niemniej, biorąc pod uwagę cel standardu, czyli umożliwienie użytkownikom zrozumienia charakteru udziałów, jakie mniejszość ma w działalności grupy, zasadne wydaje się, aby istotność udziałów niekontrolujących oceniać na bazie kwot brutto, tj. sumy aktywów i sumy zobowiązań.
Skrócone dane finansowe obejmują dane dotyczące aktywów, zobowiązań, wyniku finansowego, a także przepływów pieniężnych. Informacje te mogą obejmować podstawowe zbiorcze pozycje sprawozdania finansowego, na przykład aktywa obrotowe, aktywa trwałe, zobowiązania krótko- i długoterminowe, przychody, wynik finansowy, pozostałe całkowite dochody i całkowite dochody ogółem oraz przepływy pieniężne z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej, lecz nie ograniczają się wyłącznie do wskazanych elementów.
Wprowadzenie wymogu tak szerokiego zakresu ujawnień powinno użytkownikom informacji finansowej pozwolić zrozumieć udział i znaczenie udziałów niekontrolujących w działaniach grupy.
Uwaga! Skrócone informacje finansowe zawierają dane po korektach z tytułu wyceny do wartości godziwej z dnia objęcia kontroli i przed eliminacjami transakcji i sald pomiędzy spółkami grupy.
Wprowadzenie przez MSSF 10 kategorii praw ochronnych przełożyło się w MSSF 12 na wymóg ujawnienia charakteru i zakresu, w jakim prawa ochronne udziałów niekontrolujących mogą znacząco ograniczać jednostce możliwość dostępu do aktywów lub ich używania oraz rozliczania zobowiązań grupy. Z taką sytuacją mamy do czynienia, w szczególności kiedy dostęp do aktywów jednostki zależnej wymaga zgody udziałów niekontrolujących.
Szczególna grupa
Znaczący zakres ujawnień przewidziano również dla tzw. jednostek strukturyzowanych. Zgodnie z MSSF 10 za jednostkę strukturyzowaną uznano jednostkę, która jest zaprojektowana w taki sposób, że prawa głosu lub uprawnienia o podobnym charakterze nie są najważniejszym czynnikiem decydującym o sprawowaniu w niej kontroli. Prawa głosu mogą bowiem dotyczyć tylko zadań administracyjnych, a odpowiednimi działaniami zarządza się na podstawie umów.
Rada wprowadziła nowe ujawnienia związane z zawieranymi przez jednostkę dominującą lub jej jednostki zależne umowami zawierającymi zapis dotyczący obowiązku zapewnienia wsparcia finansowego konsolidowanej jednostce strukturyzowanej (w tym nabycia jej aktywów w ustalonych umownie przypadkach). Ujawnia się warunki takiej umowy, a także wykonanie omawianych zapisów umownych w trakcie roku. Natomiast udzielenie wsparcia mimo braku istnienia umownych zapisów obligujących do tego jednostkę oznacza ujawnienie kwoty pomocy i powód jej udzielenia. Jeżeli udzielenie takiej pomocy jednostce strukturyzowanej uprzednio niekonsolidowanej przy braku umownego obowiązku spowodowało objęcie nad nią kontroli, to trzeba wskazać powód udzielenia wsparcia.
Agregacja
Standard wymaga, aby jednostki sporządzając ujawnienia wymagane przez MSSF 12, rozważyły szczegółowość przedstawianej informacji. Chodzi o to, aby nie zmniejszać czytelności sprawozdania finansowego przez przedstawienie dużej ilości mało ważnych danych i jednocześnie nie agregować danych nadmiernie, gdyż utrudnia to zrozumienie ryzyka i natury inwestycji.
Można agregować dane finansowe, pod warunkiem że dotyczą one podobnych jednostek, a sama agregacja nie utrudni zrozumienia przekazanych informacji. Nie można jednak agregować danych dotyczących odmiennych udziałów (w jednostkach zależnych, we wspólnych przedsięwzięciach, we wspólnych działaniach, jednostkach stowarzyszonych itd.). Samo kryterium agregacji powinno zostać ujawnione (np. region geograficzny, rodzaj prowadzonej działalności itd.).
Uwaga! Przy ustalaniu, czy agregować dane, jednostka powinna uwzględniać informacje o charakterze ilościowym i jakościowym na temat różnego rodzaju ryzyka i charakterystyki zwrotu w odniesieniu do każdej jednostki, którą ujmuje w ramach agregacji, oraz znaczenie każdej jednostki dla jednostki sporządzającej sprawozdanie.
Muszą być porównywalne
Podobnie jak w pozostałych MSSF wprowadzono konieczność retrospektywnego zastosowania MSSF 12 zgodnie z wymogami MSR 8 „Zasady (polityka) rachunkowości, zmiany wartości szacunkowych i korygowanie błędów", przy czym nowelizacja MSSF 12 z czerwca 2012 r. ograniczyła obowiązek przedstawienia danych porównawczych wyłącznie do roku bezpośrednio poprzedzającego bieżący okres sprawozdawczy. Jednostki nie muszą jednak przedstawiać informacji za okres porównawczy w odniesieniu do niekonsolidowanych jednostek strukturalnych.
Grzegorz Macowicz, konsultant w dziale audytu PricewaterhouseCoopers sp. z o.o.
Inwestorzy zyskają
Wprowadzone zmiany w bezsprzeczny sposób wpłyną na zwiększenie przejrzystości skonsolidowanych sprawozdań finansowych poprzez wprowadzenie obowiązku ujawnienia informacji dotąd niewymaganych, a mogących wpłynąć na ocenę natury oraz ryzyka, jak również wpływu zaangażowania w określoną inwestycję na sytuację finansową jednostki sprawozdawczej. Można oczekiwać, że zwiększenie użyteczności informacji sprawozdawczej pozwoli na trafniejsze decyzje inwestycyjne.
Pewne zasady zostały utrzymane
Nowością nie są poza ograniczeniami wynikającymi z praw ochronnych posiadanych przez udziałowców niekontrolujących, także ujawnienia dotyczące zmian w stanie posiadania udziałów oraz ograniczeń do przekazywania funduszy. Rada utrzymała dotychczasowe wymogi w tym zakresie. W przypadku zmian własnościowych, w tym skutkujących utratą kontroli, ujawnienia wymagają zmiany kapitału związane ze zmianą stanu posiadanych udziałów. W razie utraty kontroli w trakcie roku ujawnia się wynik na zbyciu, część zysku lub straty przypisywaną wycenie wszelkich zatrzymanych inwestycji w dawnej jednostce zależnej według jej wartości godziwej na dzień utraty kontroli, a także pozycję wyniku finansowego, w której ujęto zysk lub stratę ze zbycia udziałów. Z kolei ograniczenia i bariery transferu środków pieniężnych mające swoje źródło w statucie, zawartych umowach (najczęściej kredytowych) oraz uwarunkowaniach geopolitycznych państw, w których jednostka zależna ma swoją siedzibę, podlegają ujawnieniu poprzez wskazanie charakteru, źródła oraz wartości bilansowej składników, w odniesieniu do których dane ograniczenia istnieją.
