Polski przedsiębiorca może coraz więcej zdziałać za pośrednictwem Internetu

Prowadzenie firmy bez odchodzenia od komputera nie jest jeszcze całkiem możliwe, ale coraz miej do tego brakuje. Z nowinek można korzystać m.in. załatwiając formalności w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, urzędzie skarbowym czy rejestrze sądowym. Do każdej z tych instytucji można już przekazywać drogą elektroniczną niektóre formularze. Nie wszystkie jednak. Prawo zmienia się bowiem nierównomiernie, a wdrożenie niektórych rozwiązań wymaga sporych nakładów. Dlatego w pewnych dziedzinach działalności gospodarczej możliwości wykorzystania Internetu są większe, a w innych wciąż znikome.

Internet jest takim samym sposobem wyrażenia swej woli jak papier czy telefon. Co do zasady zatem zawarcie umowy za jego pośrednictwem jest możliwe i dla obu stron wiążące. Z pewnymi jednak zastrzeżeniami.

Otóż często się zdarza, że przepisy wymagają dla jakiejś czynności prawnej formy pisemnej. Wtedy zwykła wymiana e-maili nie wystarczy. Aby elektroniczną korespondencję uznać za równoznaczną z zachowaniem formy pisemnej, obie strony muszą posiadać i stosować tzw. bezpieczny podpis elektroniczny weryfikowany za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu (art. 78 § 2 kodeksu cywilnego). Nawet taki podpis nie wystarczy jednak tam, gdzie wymagana jest forma notarialna. Wówczas strony muszą się pofatygować do rejenta. Nie da się więc na razie dokonać bez odchodzenia od biurka takich czynności, jak:

- zawarcie umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, partnerskiej i komandytowej czy podpisanie statutu spółki akcyjnej, a także zmianą każdego z tych dokumentów,

- przystąpienie do spółki z o.o. nowego wspólnika czy nabycie udziałów w takiej spółce,

- nabycie nieruchomości,

- zbycie, wydzierżawienie oraz ustanowienie użytkowania na przedsiębiorstwie,

- ustanowienie użytkowania wieczystego.

Inną kwestią jest to, jak fakt zawarcia takiej umowy udowodnić. Może się okazać to nieodzowne w przyszłości, kiedy kontrahenci się poróżnią i któryś z nich nie będzie już zainteresowany transakcją, a sprawa trafi do sądu.

Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera tu jakichś szczególnych wskazówek. Pozostaje więc stosowanie reguł odnoszących się do postępowania dowodowego w ogóle. Temat nie jest jeszcze zbyt dobrze rozpoznany, bo podpis elektroniczny to w Polsce instytucja dość młoda, a do tego niezbyt rozpowszechniona. Mimo to firma, która z niego korzysta, w każdej chwili może stanąć przed koniecznością wykazania przed sądem, że doszło do zawarcia umowy z wykorzystaniem podpisu elektronicznego.

Jak jednak tego dowieść, skoro wszystko odbyło się w sposób wirtualny? Stronie wolno tu wnosić o przeprowadzenie dowodu ze środków klasycznych – jak choćby zeznania stron umowy na okoliczność, że została ona zawarta. Można się też pokusić o bardziej nowatorskie rozwiązania. Sam przez się nasuwa się tu dowód z wykorzystaniem odpowiednich środków elektronicznych. Sąd musiałby zadbać wtedy o obecność na sali rozpraw odpowiedniej infrastruktury informatycznej >patrz komentarz.

Wykorzystanie Internetu w działalności gospodarczej ułatwia życie, ale i wiąże się z niebezpieczeństwami, które nie występują przy tradycyjnych metodach robienia interesów. Chodzi chociażby o błędy w umowach.

Swego czasu głośna była sprawa wystawienia samochodu na aukcji internetowej, gdzie nabywca wylicytował zań bardzo korzystną cenę, a potem musiał w sądzie dochodzić uznania umowy. Sprzedawca odmówił bowiem wydania samochodu. Twierdził, że pomylił się przy wpisywaniu ceny, a potem nie mógł jej już poprawić. Pisaliśmy o tym w „Rz” z 7 lutego 2007 r. („Precedensowy wyrok za licytację w Internecie”).

Czy i jakie ewentualnie możliwości wycofania się z transakcji ma sprzedawca? Zwłaszcza jeśli rzeczywiście się pomyli? W prawie nie ma jakichś szczególnych przepisów poświęconych niedociągnięciom czynności pra-wnych dokonywanych w formie elektronicznej. Znajdują tu zastosowanie ogólne regulacje dotyczące błędów.

Przede wszystkim można się powoływać tylko na błędy dotyczące treści czynności prawnej. Innymi słowy, chodzi o okoliczności takie, jak cena czy przedmiot umowy. Fakt, że jedna ze stron oczekiwała jakichś dodatkowych, nieuwzględnionych w kontrakcie zachowań (np. wdzięczności czy przychylności drugiej strony w przyszłości), z których ostatecznie nic nie wyszło, nie ma znaczenia.

To jednak nie wszystko. Przy odpłatnych umowach wolno się powoływać jedynie na takie błędy, które zostały przez drugą stronę wywołane, albo gdy przynajmniej wiedziała ona o błędzie lub mogła go łatwo zauważyć (art. 84 k.c.). I właśnie dlatego należy uznać, że omsknięcie ręki i wciśnięcie nie tego, co trzeba, przycisku na klawiaturze nie może być argumentem za wycofaniem się z umowy. Wówczas każdy, kto nie jest zadowolony z uzyskanej ceny, mógłby się bezkarnie wywinąć od wypełnienia swych zobowiązań – i to właściwie bez konieczności udowadniania czegokolwiek.

Inną kwestią jest oczywiście, czy ustanowienie ceny tego, co sprzedajemy, zdecydowanie poniżej wartości rynkowej nie powinno zastanowić nabywcy. Wtedy można by bronić stanowiska, że z łatwością mógł on zauważyć błąd – a to już otwiera drogę do uchylenia się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu.

Przy wycofywania się z błędnej umowy ważny jest także upływ czasu. Od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu można się uchylić jedynie wówczas, gdy od dnia wykrycia nieprawidłowości nie minął jeszcze rok. W przeciwnym wypadku pozostaje już tylko żyć ze skutkami niekorzystnej czynności prawnej.

Jak dopełnić formalności związanych z uchyleniem się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu? Nie są one zbyt liczne. Trzeba tylko złożyć stosowne oświadczenie drugiej stronie umowy. Koniecznie też trzeba to uczynić na piśmie.

Szczególnymi zasadami rządzą się umowy zawierane za pośrednictwem Internetu między przedsiębiorcą a konsumentem. Przede wszystkim konsument, który zawarł taką umowę, może od niej odstąpić bez podania przyczyn, składając stosowne oświadczenie na piśmie w terminie dziesięciu dni. Przedsiębiorca ma też wobec niego szerokie obowiązki informacyjne. Zaznaczyć jednak należy, że przepisów o sprzedaży na odległość nie stosuje się do elektronicznych licytacji.

Dowód na okoliczność zawarcia umowy w formie elektronicznej zależy od tego, czy została ona opatrzona bezpiecznym czy tylko zwykłym podpisem elektronicznym.

W tym pierwszym przypadku to strona, która kwestionuje istnienie kontraktu, musi udowodnić, że go nie podpisała. W tym drugim jest odwrotnie, zawarcia umowy dowieść musi ten, kto się na nią powołuje. Oba dowody są dosyć trudne. Jeśli zaś sporu co do faktu istnienia kontraktu nie ma, wystarczy przedstawić sądowi – np. na nośniku informatycznym – podpisane elektronicznie pliki. Po ich otwarciu sąd się dowie, kto figuruje w nich jako podpisujący. Tyle tylko, że musiałby się połączyć za pośrednictwem Internetu z centrum certyfikacji, które potwierdziłoby, iż podpis został przez nie zweryfikowany i kto ów podpis złożył. Możliwe jest też dołączenie plików w specjalnej formie archiwalnej. Wtedy internetowe połączenie w ogóle nie jest potrzebne, bo pliki archiwalne zawierają informację o tym, kto i czy w okresie ważności certyfikatu umowę elektronicznie podpisał.

Wiele informacji urzędowych przedsiębiorcy mogą zdobywać w formie elektronicznej. Okazuje się jednak, że czasem nie wiedzą, co z nimi potem robić

– Korzystamy z możliwości otrzymywania odpisów z KRS w formie elektronicznej. Wszystko odbywa się bardzo sprawnie, szybko dostajemy potrzebne pliki. Tylko co z takim dokumentem dalej robić? Przecież nie mogę go wydrukować, bo na papierze nie będzie miał żadnej mocy prawnej? – pyta czytelnik DOBREJ FIRMY.

Rzeczywiście, dokument elektroniczny ma moc tylko w obiegu elektronicznym. Czasem wydrukowanie jego treści wystarczy w tradycyjnym, papierowym postępowaniu, ale złożenie wydruku jest raczej uprawdopodobnieniem, aniżeli dowodem.

Jednak może się okazać, że postępowanie, w którym dokument taki jest potrzebny, też odbywa się w formie elektronicznej albo przynajmniej z formy takiej pozwala skorzystać. Wtedy elektroniczny odpis czy zaświadczenie można załączyć – jako plik komputerowy – do elektronicznego podania czy wniosku. Oczywiście w praktyce pojawia się mnóstwo problemów. W szczególności chodzi o infrastrukturę informatyczną. Może się zdarzyć , że urząd czy inna instytucja nie dysponuje oprogramowaniem umożliwiającym odczytanie plików zapisanych w takim akurat standardzie, ma za stary sprzęt itp. Zwłaszcza że nie ma ogólnej zasady, która określałaby dopuszczalność określonych formatów. Czasami regulują je przepisy szczególne dotyczące konkretnych postępowań.

Warto też pamiętać o szczególnych możliwościach, jakie istnieją w postępowaniu dowodowym. Zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i w sądowym postępowaniu cywilnym może zajść potrzeba powołania się na informacje zawarte w dokumentach elektronicznych. Reguły dowodowe są na tyle elastyczne, że da się je wykorzystać na nasze potrzeby.

Regulacje obowiązujące w postępowaniu administracyjnym nakazują dopuszczać w charakterze dowodów wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kodeksu postępowania administracyjnego). Nie ma zatem przeszkód, ażeby domagać się przeprowadzenia dowodu z treści pliku komputerowego.

Również przepisy o cywilnym postępowaniu sądowym nie zawierają na razie jakichś szczególnych norm poświęconych dowodom elektronicznym. Co ważne jednak, lista środków dowodowych jest otwarta i sąd zawsze może dopuścić dowód ustawie nieznany (art. 309 kodeksu postępowania cywilnego).

Wszystko to przypomina jednak stąpanie po miękkim gruncie, bo rozwój techniki chyba nieco wyprzedził tu wyobrażenia autorów przepisów o postępowaniu dowodowym.

Jak doprowadzić do przeprowadzenia takiego dowodu?

Przede wszystkim musimy zgłosić odpowiedni wniosek. Wszystko sprowadza się do jego umiejętnego zredagowania. W piśmie procesowym (np. pozwie) piszemy więc np: