Minął już ponad rok od wejścia w życie ustawy o fundacji rodzinnej. W tym czasie zarejestrowano ponad 1100 fundacji rodzinnych, a prawie 700 wniosków, czeka na rejestrację. Jest to dobry czas, aby podsumować działania tej nowej w polskim systemie instytucji, która zabezpiecza przyszłość finansową rodziny, w tym też przedsiębiorstwa. Jak widać po liczbie zarejestrowanych fundacji, instytucja ta była Polakom potrzebna.

Czy fundacja rodzinna jest tylko dla wybranych?

Polska fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem zarezerwowanym wyłącznie dla najzamożniejszych rodzin. Zgodnie z ustawą o fundacji rodzinnej, minimalny fundusz założycielski jaki fundator zobowiązany jest wnieść do fundacji rodzinnej to 100 tys. zł. Zatem fundacja rodzinna może stanowić interesujący wehikuł finansowy nie tylko dla fundatorów z ustabilizowanym portfelem, ale także dla tych, którzy dopiero budują swoje finansowe zaplecze. Ustanowienie fundacji rodzinnej, zwłaszcza na początku działalności gospodarczej, pozwala ograniczyć potencjalne ryzyko przyszłej odpowiedzialności.

Czytaj więcej:

Pięć pułapek fundacji rodzinnej
Biznes Pięć pułapek fundacji rodzinnej

Pro

Fundacja rodzinna może być też sposobem na oddzielenie części majątku przeznaczonej na tzw. „życie” czyli konsumpcję oraz oszczędności od aktywów służących do prowadzenia działalności gospodarczej, narażonej na potencjalne straty. Taki sposób zabezpieczenie majątku może sprawdzić się np. przy podejmowaniu bardziej ryzykownych inwestycji, np. przy zakładaniu start-upów. W zależności od potrzeb rodziny oraz sytuacji finansowej przedsiębiorstwa do fundacji można wnosić kolejne aktywa w ramach ich powstawania.

Kiedy nie opłaca się zakładać fundacji rodzinnej?

Fundacja rodzinna nie jest dla wszystkich, a decydującym kryterium nie musi być koniecznie wartość posiadanego przez fundatora majątku. Ze względu na ustawowe ograniczenia prowadzenia działalności gospodarczej niektórych biznesów po prostu nie będzie opłacało się wnieść do fundacji. Z kolei w innych dla zapewnienia sukcesji rodzinnego majątku wystarczające będzie wykorzystanie innych narzędzi prawnych, jak np. przekazanie wybranych składników majątku czy przedsiębiorstwa w formie testamentowego zapisu windykacyjnego i zawarcie umów o zrzeczenie się dziedziczenia.

Z doświadczenia wiemy, że tworzenie fundacji tylko ze względu na potencjalne korzyści podatkowe nie zawsze jest wskazane i na dłuższą metę może być nieopłacalne. Na rynku obserwuje się tworzenie fundacji rodzinnych zwanych przez praktyków „transakcyjnymi”, które tworzone są w związku np. ze sprzedażą przez rodzinę udziałów w firmie inwestorowi, w celu optymalizacji kwestii podatkowych. Tutaj rolę do odegrania mają organy podatkowe, które analizują to pod kątem możliwości obejścia prawa. Dodatkowo, wypłaty świadczeń z fundacji na rzecz beneficjentów są preferencyjnie, ale wciąż opodatkowane.

Niektórzy wolą strukturyzować swoje majątki w inny sposób, gdyż status beneficjenta wiąże się nie tylko z korzyściami, ale też z obowiązkowym wpisem danych takiej osoby do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), który jest publicznie dostępny w internecie.

W jaki sposób fundacja rodzinna zabezpiecza przyszłość?

Fundacja rodzinna (co nie było bezpośrednim celem twórców ustawy) jest doskonałym instrumentem zabezpieczenia przyszłości małoletnich lub już dorosłych niepełnosprawnych na wypadek, gdyby przedwcześnie zabrakło ich rodziców lub innych opiekunów.

W takim przypadku nie trzeba polegać na wsparciu państwa czy dalszych członków rodziny. Taka konstrukcja umożliwia stworzenie profesjonalnego podmiotu, który będzie pilnował interesu oraz dbał o dobro dziecka, również w dorosłym życiu. Fundacja rodzinna może zapewnić stałe źródło finansowania i wsparcia, co gwarantuje, że potrzeby niepełnosprawnej osoby będą zaspokajane na najwyższym poziomie, niezależnie od okoliczności.

Jak przygotować się do założenia fundacji rodzinnej?

Decyzja o założeniu fundacji rodzinnej powinna być przemyślana i podyktowana długofalową strategią dotyczącą majątku rodzinnego, a nie tylko doraźnymi korzyściami podatkowymi. Należy przeprowadzić dyskusję w gronie rodziny, jak również z kluczowymi pracownikami rodzinnego przedsiębiorstwa. Po podjęciu decyzji o utworzeniu fundacji rodzinnej należy opracować jej statut.

W praktyce spotkaliśmy się ze statutami fundacji, które nie przewidywały możliwości jego zmiany. Fundator chciał w ten sposób „zabetonować” swoją wizję fundacji rodzinnej. Zdecydowanie odradzamy takie rozwiązanie.

Statut powinien zachować swoje pierwotne wartości oraz cele, co jest szczególnie ważne w kontekście długoterminowych planów i rodzinnej strategii rozwoju. Jednakże, powinien uwzględniać możliwość dokonywania jego przyszłych zmian, zachowując przy tym balans pomiędzy jego stabilnością, a elastycznością.

Elastyczne podejście zapewni fundacji rodzinnej zdolność do reagowania na zmieniające się warunki oraz okoliczności rodzinne, gospodarcze, czy geopolityczne. W przeciwnym wypadku, zablokowanie możliwości wpływania na przyszłe losy fundacji rodzinnej może utrudniać jej innowacyjność i rozwój, co zniechęci następne pokolenia do udziału w jej kształtowaniu.

Jak określić cele fundacji rodzinnej?

Zgodnie z postanowieniami ustawy fundacja rodzinna jest ustanawiana w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Szczegółowe cele fundacji rodzinnej określa w statucie fundator. Cele te muszą mieścić się w ramach wyżej wymienionych celów wyznaczonych ustawą, ale powinny one doprecyzowywać zadania, które fundacja rodzinna ma spełniać, tak aby odpowiadały one wizji fundatora oraz potrzebom rodziny i biznesu. Cele fundacji rodzinnej są istotnym elementem statutu, gdyż wyznaczają zakres uprawnień zarządu fundacji rodzinnej, którego obowiązkiem jest realizacja założonych postanowień.

Przy określaniu celów statutowych fundacji rodzinnej, konieczne jest jednoczesne uwzględnienie majątku wniesionego do fundacji, aby zapewnić jego zgodność z wyznaczonymi w statucie priorytetami.

PRZYKŁAD

Jeżeli celem fundacji rodzinnej jest dalsze inwestowanie powierzonego majątku, lepiej jest wnieść do niej aktywa bardziej płynne lub potencjalnie bardziej zyskowne, ale też obarczone większym ryzykiem, jak np. papiery wartościowe. Jeśli głównym celem fundacji rodzinnej stanowi zabezpieczenie powierzonego jej majątku, należy wyposażyć ją w aktywa postrzegane jako bardziej stabilne, np. nieruchomości.

Kogo wyznaczyć na beneficjentów fundacji rodzinnej?

Na fundatorze spoczywa obowiązek określenia kręgu beneficjentów. W praktyce naszego zespołu wielokrotnie spotkaliśmy się ze statutem, który prawo do bycia beneficjentem przyznawał jedynie fundatorowi, jego małżonce/małżonkowi oraz ich dzieciom. Taki zapis wyklucza z fundacji rodzinnej dalszych zstępnych fundatora, jak np. wnuki i prawnuki. Zbyt szerokie znów określenie kręgu beneficjentów stanowi także poważny błąd, który może prowadzić do chaosu organizacyjnego.

Jeśli do zgromadzenia beneficjentów zostali powołani nie tylko członkowie najbliższej rodziny, ale także kuzyni oraz przyjaciele fundatora, zdolność organu do podejmowania decyzji będzie znacząco ograniczona z powodu potencjalnego konfliktu interesów między jego członkami, co może prowadzić do sparaliżowania działalności fundacji.

Należy także pamiętać, że przywilej całkowitego zwolnienia z PIT w odniesieniu do świadczeń wypłacanych przez fundację przysługuje wyłącznie krewnym w linii prostej, a nie wszystkim beneficjentom fundacji rodzinnej.

Zgromadzenie beneficjentów – o czym należy pamiętać w fundacji rodzinnej?

Ustawa o fundacji rodzinnej wiele kwestii pozostawia do uznania fundatora, co należy uznać za pozytywne. Należy jednak pamiętać, żeby dla sprawnego działania fundacji uregulować niektóre kwestie w statucie w sposób bardziej szczegółowy. Ustawa stanowi, że zgromadzenie beneficjentów jest ważne bez względu na liczbę reprezentowanych na nim głosów. W naszej opinii bezpieczniej jest określić w statucie minimalne kworum dostosowane do struktury fundacji rodzinnej, liczby głosów oraz beneficjentów.

Dodatkowo, inaczej niż w odniesieniu do spółek kapitałowych, ustawa o fundacji rodzinnej nie ustala trybu zwoływania zgromadzenia beneficjentów. Często w statutach kwestia ta ogranicza się do lakonicznego stwierdzenia, że zarząd zwołuje zgromadzenie beneficjentów. Warto zawczasu określić w jaki sposób ( np. pocztą tradycyjną czy elektroniczną), z jakim wyprzedzeniem powinno być takie zgromadzenie zwołane i co powinna zawierać informacja o zgromadzeniu dostarczana beneficjentom. Jest to ważne szczególnie w fundacjach, w których uprawnionych do udziału w zgromadzeniu jest wiele osób.

W braku odpowiedniej regulacji tej kwestii w statucie może dojść do niebezpiecznej sytuacji, w której np. członek zarządu będący zarazem beneficjentem de facto jednoosobowo zwołuje zgromadzenie (w sposób nieefektywny) i podejmuje na nim uchwały dotyczące całej fundacji czy innych beneficjentów. Dlatego też kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania fundacji rodzinnej jest doprecyzowanie tych zagadnień w statucie.

Ustawodawca nie określił jednoznacznie kwestii możliwości podjęcia uchwały przez gromadzenie beneficjentów pomimo braku jego formalnego zwołania. Dlatego też, aby zgromadzenia beneficjentów mogły odbywać się w trybie ad hoc lub aby zmniejszyć liczbę formalności np. w fundacjach gdzie jest jeden lub kilku beneficjentów należy uwzględnić odpowiednie zapisy w statucie fundacji rodzinnej, na przykład poprzez rozwiązania podobne do zastosowanych w kodeksie spółek handlowych.

Jak fundacja rodzinna wpływa na majątek małżeński?

W kontekście dyskusji dotyczących wpływu wniesienia majątku do fundacji rodzinnej zwraca się uwagę na spadkobranie, w tym zagadnienia zachowku, ale często pomija się konsekwencje dotyczące majątku wspólnego małżonków. Coraz częstszą praktyką jest założenie fundacji przez jednego z małżonków, przy czym mienie wniesione do fundacji pochodzi z majątku wspólnego (przeniesionego za zgodą drugiego małżonka lub wcześniej darowanego małżonkowi- fundatorowi do jego majątku osobistego). Wynika to z faktu, że wydane zostały przez organy podatkowe interpretacje, naszym zdaniem nieprawidłowe, które każą traktować jako mienie wniesione przez fundatora tylko mienie wniesione do fundacji rodzinnej przez małżonka, zstępnych, wstępnych lub rodzeństwo danego fundatora jeśli te osoby nie są jednocześnie pozostałymi fundatorami danej fundacji rodzinnej. To z kolei ma decydujący wpływ na obliczanie stosunku pomiędzy mieniem wniesionym przez fundatora a mieniem wniesionym przez wszystkich fundatorów i fundację rodzinną. Jeśli stosunek ten wynosi 1, to całe świadczenie korzysta z przewidzianego zwolnienia z PIT. Jeśli nie, to odpowiednia cześć świadczenia podlega opodatkowaniu.

Decydując się na taki krok należy mieć jednak na uwadze, że aktywa przekazane do fundacji rodzinnej nie podlegają podziałowi w przypadku rozwodu. Może się zatem okazać, że majątek objęty wspólnością ustawową jest znikomy. Dodatkowo, były już małżonek będący beneficjentem przestaje być zaliczany do grupy beneficjentów z tzw. grupy „0”, czyli osób zwolnionych z podatku dochodowego od świadczeń otrzymywanych od fundacji.

Czy prowadzenie fundacji rodzinnej wymaga wsparcia zewnętrznych doradców?

Fundacja rodzinna, to osoba prawna, posiadająca zdolność do prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie wskazanym w art. 5 ustawy. Zatem, niezbędne może okazać się wsparcie zewnętrznego doradcy w kwestiach związanych przede wszystkim z rachunkowością, podatkami oraz doradztwem prawnym.

Profesjonalni doradcy fundacji rodzinnej stają się odpowiedzialni za nadzorowanie i kontrolowanie jej bieżącej aktywności przede wszystkim pod kątem zgodności działalności fundacji z celami określonymi w statucie. Dodatkowo identyfikują potencjalne ryzyka i zapewniają sprawne funkcjonowanie fundacji rodzinnej.

Warto pamiętać, że zgodnie z art.77 ustawy o fundacji rodzinnej, co najmniej raz na cztery lata, zgromadzenie beneficjentów fundacji rodzinnej zobowiązane jest do wyznaczenia firmy audytorskiej, która dokona audytu zarządzania aktywami fundacji rodzinnej, zaciągania i spełniania zobowiązań oraz zobowiązań publicznoprawnych, pod kątem prawidłowości, rzetelności oraz zgodności z prawem, celem oraz dokumentami fundacji rodzinnej.

Czy konieczne są zmiany w ustawie o fundacji rodzinnej?

Z punktu widzenia stabilności i przewidywalności przepisów prawa, nadmiernie częste zmiany regulacji prowadzą do wzrostu niepewności oraz destabilizacji porządku prawnego. Dlatego ważne jest, aby wszelkie nowelizacje były dokonywane z jak największą rozwagą.

Z naszego punktu widzenia, ostatnie zmiany ustawy o fundacji rodzinnej były niekorzystne dla firm rodzinnych. W październiku 2023 r. usunięto przepis dot. wyłączenia fundacji rodzinnej spod obowiązku uzyskiwania zgody przy nabywaniu ziemi rolnej. To oznacza, że zgoda dyrektora generalnego KOWR będzie potrzebna w przypadku nabycia nieruchomości rolnej o powierzchni powyżej 1 ha lub nabycia przez fundację udziałów w spółce posiadającej takie nieruchomości. Praktyka pokazała, że powyższa zmiana zniechęciła przedsiębiorców działających w branży rolniczej do zakładania fundacji rodzinnych.

Naszym zdaniem warto zasugerować ustawodawcy dopuszczenie możliwości udzielania przez fundację rodzinną prokury. Zgodnie z treścią art. 109[1] §1 Kodeksu cywilnego prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG) albo do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Pomimo tego, że fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą, nie podlega ani wpisowi do KRS ani do CEIDG. Mając na względzie korzyści płynące z możliwości udzielenia prokury przez podmiot prowadzący działalność gospodarczą, należy rozważyć. odpowiednią zmianę przepisów Kodeksu cywilnego.

Zapewne będzie jeszcze szansa na przedstawianie postulatów ewentualnych zmian i dyskusję praktyków osobami odpowiedzialnymi za legislację, gdyż zgodnie z ustawą o fundacji rodzinnej Rada Ministrów zobowiązana jest do przeglądu funkcjonowania przepisów ustawy i przedłożenia parlamentowi informacji o skutkach jej obowiązywania wraz z propozycjami zmian, po upływie 3 lat od dnia jej wejścia w życie.

Zdaniem autorów

Urszula Rodak-Smolarek - adwokat, kierująca Zespołem Private Clients kancelarii WKB Lawyers, specjalizuje się w obsłudze klientów indywidulanych i ich biznesów oraz klientów niemieckojęzycznych w ramach German Desk

Aleksander Petrys - adwokat, specjalizujący się w obsłudze klientów indywidulanych oraz ich biznesów – doradztwo Private Clients, kancelarii WKB Lawyers

Ustawę o fundacji rodzinnej należy uznać za jedną z najważniejszych zmian w polskim prawie prywatnym. Kreuje ona nowy podmiot – fundację rodzinną, co wpływa nie tylko na obrót prawny, ale także na sferę społeczną i gospodarczą, gdyż ustawa ta dotyczy przede wszystkim przedsiębiorstw rodzinnych. Według różnych szacunków jest ich w Polsce ponad 830 tys.

Rok po wejściu w życie ustawy o fundacji rodzinnej zauważamy, że jest to regulacja przydatna dla polskich rodzin, ułatwiająca zarówno zabezpieczenie rodziny na przyszłość, jak i przeprowadzenie sukcesji w przedsiębiorstwie. Była ona z pewnością wyczekiwana przez wiele osób jako alternatywa dla zagranicznych instytucji. Nie jest to oczywiście regulacja idealna, gdyż trudno, by ustawodawca zaspokoił oczekiwania wszystkich. Niewielkie zmiany w ustawie, a przede wszystkim rozsądna praktyka zarówno doradców prawnych, jak i organów podatkowych, przyczynią się do tego, że fundacja rodzinna pozostanie ważną i skuteczną instytucją w polskim prawie.