Ochrona egzekucyjna jest jednym z najdalej idących skutków postawienia danego podmiotu w stan restrukturyzacji i jednocześnie jednym z głównych powodów złożenia wniosku restrukturyzacyjnego. Pytanie jednak, kiedy ta ochrona się zaczyna i czy jest jednakowa dla wszystkich trybów postępowań?

Prawo restrukturyzacyjne rozróżnia cztery tryby postępowania restrukturyzacyjnego: postępowanie o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe i postępowanie sanacyjne. Nie bez powodu w art. 2 prawa restrukturyzacyjnego znajdziemy wyliczenie postępowań restrukturyzacyjnych w tej kolejności. Dystynkcja tych postępowań odbywa się m.in. w kategoriach czasu trwania postępowania, kosztów, ograniczenia zarządu dłużnika oraz poziomu ochrony dłużnika przed wierzycielami.

Ograniczenia dla wierzycieli

Postępowanie restrukturyzacyjne tworzy pewien lewar – mechanizm ograniczenia możliwości wierzycieli do podejmowania działań zmierzających do egzekucji swoich roszczeń, bowiem przejściowo blokuje możliwość prowadzenia egzekucji zobowiązań dłużnika przez wierzycieli.

Wśród zakreślonych ustawą środków zmierzających do ochrony dłużnika przed egzekucją można rozróżnić trzy poziomy ochrony: niewielki, ograniczony oraz szeroki.

Z ograniczonym poziomem ochrony wiąże się otwarcie przyspieszonego postępowania układowego (PPU) i postępowania układowego (PU), gdyż wierzyciele zabezpieczeni rzeczowo mogą skierować egzekucję do przedmiotu zabezpieczenia. W przypadku PPU oraz PU ustawodawca wyraźnie wskazuje, że z dniem otwarcia tych postępowań restrukturyzacyjnych dłużnik zyskuje ochronę egzekucyjną. Oznacza to, że komornik ani nie może prowadzić już wszczętych postępowań egzekucyjnych, ani wszczynać nowych postępowań egzekucyjnych względem wierzytelności objętych układem. W przypadku trwających postępowań egzekucyjnych komornik nie musi wydawać osobnego postanowienia o zawieszeniu postępowania z uwagi na to, że przepis wyraźnie wskazuje, iż zawieszenie następuje automatycznie w dniu otwarcia PPU albo PU. Okres zawieszenia trwa do prawomocnego zatwierdzenia układu lub prawomocnego umorzenia postępowania. Jednakże w przypadku prawomocnego zatwierdzenia układu wszystkie zawieszone postępowania ulegają umorzeniu z mocy prawa. Skuteczne zawarcie układu powoduje ustanie presji egzekucyjnej oraz pozwala dłużnikowi na restrukturyzację zobowiązań w warunkach ochrony prawnej.

Uchylenie zajęć

Ponadto na wniosek dłużnika sędzia komisarz może uchylić zajęcie dokonane przez komornika przed dniem otwarcia postępowania w postępowaniu zarówno egzekucyjnym, jak i zabezpieczającym, dotyczącym wierzytelności objętej z mocy prawa układem, o ile jest to konieczne dla dalszego prowadzenia przedsiębiorstwa. Sędzia komisarz ma zatem obowiązek zmiarkować, czy bez uchylenia zajęcia prowadzenie przedsiębiorstwa będzie dalej możliwe.

Bez wątpienia ustawodawca przyznaje ochronę dłużnikom znajdującym się w PPU i PU, jednak bacząc na nadrzędną zasadę postępowania restrukturyzacyjnego, jaką jest ochrona interesów wierzycieli. W tym przypadku wierzyciele zabezpieczeni rzeczowo są wyjęci spod ograniczeń z uwagi na treść art. 260 ust. 1 pr. rest., gdyż mogą oni prowadzić egzekucję jedynie z przedmiotu zabezpieczenia. Dłużnik zyskuje w tym przypadku możliwość zwrócenia się do sędziego-komisarza o zawieszenie postępowania egzekucyjnego co do wierzytelności nieobjętych z mocy prawa układem, jeżeli egzekucję skierowano do przedmiotu zabezpieczenia niezbędnego do prowadzenia przedsiębiorstwa, przy czym takie zawieszenie nie może trwać dłużej niż trzy miesiące.

Wierzyciele nie muszą martwić się terminem przedawnienia, gdyż w odniesieniu do roszczeń, co do których jest niedopuszczalne wszczęcie postępowania egzekucyjnego oraz wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia lub zarządzenia zabezpieczenia roszczenia, z dniem otwarcia przyspieszonego postępowania układowego bieg przedawnienia roszczenia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu przez czas trwania PPU lub PU.

Podsumowując, wszczęcie postępowania egzekucyjnego oraz wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia lub zarządzenia zabezpieczenia roszczenia wynikającego z wierzytelności objętej z mocy prawa układem jest niedopuszczalne po dniu otwarcia przyspieszonego postępowania układowego.

Większa ochrona

Postępowanie układowe daje nieco większą ochronę dłużnikowi, umożliwiając przelanie do masy układowej (majątku dłużnika) sum uzyskanych w zawieszonym postępowaniu egzekucyjnym, a jeszcze niewydanych przez komornika. Otwarcie postępowania sanacyjnego daje dłużnikowi pełną ochronę przeciwegzekucyjną, bowiem art. 260 pr. rest., umożliwiający wierzycielom zabezpieczonym rzeczowo prowadzenie egzekucji z majątku dłużnika, nie stosuje się. Sanacja umożliwia podjęcie działań pozwalających na głęboką i wielopłaszczyznową restrukturyzację przedsiębiorstwa dłużnika (postępowanie sanacyjne, w którym zostają zawieszone wszystkie prowadzone przeciwko dłużnikowi postępowania egzekucyjne, w tym również postępowania prowadzone przez wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo).

Dalej należy zwrócić uwagę na to, co dzieje się po złożeniu wniosku o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, a przed wydaniem przez sąd restrukturyzacyjny postanowienia o jego otwarciu. Jak wynika z powyższych rozważań, kwestia ochrony przeciwegzekucyjnej zaczyna mieć znaczenie dopiero po otwarciu postępowania sanacyjnego, PU albo PPU. Natomiast w okresie między złożeniem wniosku o otwarcie któregoś z tych trzech postępowań nie można mówić o objęciu dłużnika ochroną przed prowadzeniem przeciwko niemu egzekucji. Co jednak z postępowaniem o zatwierdzenie układu?

Problem z definicją

Trudności nastręcza legalna definicja wniosku restrukturyzacyjnego z art. 7 ust. 2 pr. rest. Zgodnie z tym przepisem wniosek restrukturyzacyjny to wyłącznie wniosek o otwarcie postępowania oraz o zatwierdzenie układu. Sam początek procedury zatwierdzenia układu utożsamiany jest z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego dokonywanym przez nadzorcę. Wnioskując a contrario, takie obwieszczenie nie stanowi właściwego wniosku restrukturyzacyjnego. Rodzi to systemowy dysonans, ponieważ obwieszczeniu towarzyszą konsekwencje zbliżone do tych, jakie wywołuje otwarcie sanacji. Chodzi przede wszystkim o ochronę przeciwegzekucyjną dłużnika, gdyż skutkami obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego są m.in. skutki, jakie wywołuje otwarcie postępowania sanacyjnego na podstawie art. 312 pr. rest., a zatem pełna ochrona przeciwegzekucyjna. Za ścisłą wykładnią przemawiają też inne normy powierzające rozpoznawanie spraw sądowi restrukturyzacyjnemu, a kierowanie tokiem otwartego postępowania sędziemu komisarzowi. Źródła obecnego stanu rzeczy należy upatrywać w historii procesu legislacyjnego. Art. 7 został wprowadzony przy uchwalaniu ustawy w 2015 r. i nie podlegał zmianom. W tamtym okresie ustawodawca nie przewidywał jeszcze modelu postępowania opartego na obwieszczeniu o ustaleniu dnia układowego. Taki rodzaj postępowania restrukturyzacyjnego wprowadziła ustawa z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami Covid-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem Covid-19 (Dz.U. z 2020 r. poz. 1086).

Dłużnik w PZU chroniony jak w sanacji

W ustawie covidowej ten model regulowały art. 15–25. Konkretnie z art. 15 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 16 wynikało, że dłużnik – po zawarciu umowy z doradcą restrukturyzacyjnym – dokonuje obwieszczenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym (MSiG), co z mocy prawa uruchamiało ochronę przeciwegzekucyjną oraz zakaz wypowiadania kluczowych umów.

Rozwiązanie to zyskało tak gigantyczną popularność w praktyce (stanowiło zdecydowaną większość wszystkich otwieranych restrukturyzacji), że ustawodawca zdecydował się przenieść ten model na stałe do prawa restrukturyzacyjnego (ze skutkiem od 1 grudnia 2021 r.), o którym stanowią art. 226a–226i pr. rest.

Doprowadziło to do powstania niekonsekwencji ustawodawcy polegającej na przyznaniu niezwykle daleko idących skutków prawnych obwieszczeniu dla postępowania toczącego się jedynie przed nadzorcą układu. Postępowanie to, pomimo potężnych skutków ochronnych, zmierza w swej istocie tylko do złożenia właściwego wniosku restrukturyzacyjnego.

Wydawałoby się, że postępowanie o zatwierdzenie układu będzie dawało niewielką ochronę egzekucyjną, skoro zostało wymienione jako pierwsze w hierarchii postępowań restrukturyzacyjnych. Warto zauważyć, że cechuje się samodzielnym zbieraniem głosów przez Dłużnika pod nadzorem nadzorcy sądowego, którego wyboru sam dokonuje. Jednakże obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego w zakresie ochrony przez egzekucją wywołuje prawie takie same skutki co otwarcie postępowania sanacyjnego, o czym komornicy powinni pamiętać."

autorka: Monika Limburska - aplikant adwokacki w Groele i Wspólnicy sp. k.