Rezerwat przyrody należy do najściślej chronionych form ochrony przyrody w Polsce. Jego celem jest zachowanie obszarów wyróżniających się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, krajobrazowymi albo kulturowymi. Z tego względu likwidacja rezerwatu przyrody lub zmniejszenie jego powierzchni ma charakter absolutnie wyjątkowy i zgodnie z obowiązującym prawem może nastąpić wyłącznie w ściśle określonych sytuacjach. W praktyce oznacza to, że rezerwat nie może zostać zniesiony dlatego, że utrudnia inwestycję, gospodarkę leśną, zabudowę czy eksploatację terenu. Kluczowe znaczenie ma bowiem wyłącznie kwestia utraty wartości przyrodniczych, dla których został utworzony.

Podstawę prawną funkcjonowania rezerwatów przyrody stanowi art. 13 ustawy o ochronie przyrody. Zgodnie z art. 13 ust. 1 rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, siedliska roślin, zwierząt i grzybów, a także twory przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi lub krajobrazowymi. Rezerwaty przyrody są zatem tworzone nie dla ochrony abstrakcyjnego terenu, lecz dla ochrony konkretnych walorów przyrodniczych.

Indywidualna ocena

W polskim systemie ochrony przyrody wyróżnia się różne rodzaje rezerwatów, m.in. leśne, torfowiskowe, wodne, krajobrazowe, stepowe, faunistyczne czy florystyczne. Każdy z nich chroni określony typ ekosystemu lub element środowiska przyrodniczego. W praktyce oznacza to, że przesłanki ewentualnej likwidacji muszą być oceniane indywidualnie w odniesieniu do konkretnego celu ochrony danego rezerwatu.

Utworzenie rezerwatu przyrody następuje w drodze aktu prawa miejscowego wydawanego przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Zarządzenie określa nazwę rezerwatu, jego granice, cele ochrony, rodzaj rezerwatu oraz podmiot sprawujący nadzór nad obszarem chronionym. Co istotne, ten sam organ posiada również kompetencję do zmiany granic rezerwatu albo jego likwidacji. Nie oznacza to jednak dowolności działania administracji.

Przesłanki likwidacji

Zgodnie z art. 13 ust. 3 ustawy o ochronie przyrody regionalny dyrektor ochrony środowiska może zmniejszyć obszar rezerwatu albo zlikwidować rezerwat wyłącznie „w razie bezpowrotnej utraty wartości przyrodniczych, dla których rezerwat został powołany”. Jest to najważniejsza przesłanka dopuszczalności likwidacji rezerwatu przyrody w Polsce. Pojęcie „bezpowrotnej utraty wartości przyrodniczych” interpretowane jest bardzo rygorystycznie. Nie chodzi bowiem o czasowe pogorszenie stanu środowiska, naturalne procesy sukcesji czy zmiany krajobrazu. Utrata musi mieć charakter trwały, definitywny i nieodwracalny. W praktyce może to oznaczać np. całkowite zniszczenie chronionego siedliska wskutek katastrofy naturalnej, nieodwracalnych zmian hydrologicznych albo innych procesów, które uniemożliwiają dalszą realizację celu ochrony.

Samo przekonanie organu administracji, że teren utracił swoją wartość, nie jest jednak wystarczające. Konieczne jest przeprowadzenie odpowiednich badań monitoringowych albo sporządzenie ekspertyzy naukowej potwierdzającej bezpowrotną utratę walorów przyrodniczych. W praktyce oznacza to konieczność przedstawienia rzetelnego materiału dowodowego opartego na wiedzy specjalistycznej. Likwidacja rezerwatu nie może być oparta na przesłankach politycznych, gospodarczych ani inwestycyjnych.

Orzecznictwo sądowe

Szczególne znaczenie ma w tym zakresie orzecznictwo sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 7 lipca 2020 r. podkreślił, że nawet w przypadku częściowego wyłączenia gruntów z obszaru rezerwatu konieczne jest wykazanie, iż właśnie na tych konkretnych działkach nastąpiła bezpowrotna utrata wartości przyrodniczych. Sąd zwrócił uwagę, że odmienne podejście prowadziłoby do obchodzenia przepisów poprzez obejmowanie granicami rezerwatu terenów mniej wartościowych i późniejsze wyłączanie obszarów cenniejszych przyrodniczo.

Orzecznictwo sądów administracyjnych wyraźnie wskazuje więc, że likwidacja lub zmniejszenie rezerwatu ma charakter wyjątkowy i nie może być interpretowane rozszerzająco. Ochrona przyrody korzysta bowiem z konstytucyjnej zasady zrównoważonego rozwoju oraz zasady ochrony środowiska jako dobra wspólnego.

W praktyce bardzo często pojawia się pytanie, czy względy inwestycyjne mogą uzasadniać likwidację rezerwatu przyrody. Odpowiedź jest zasadniczo negatywna. Budowa drogi, inwestycji mieszkaniowej, farmy przemysłowej czy prowadzenie gospodarki leśnej nie stanowią samodzielnej podstawy do likwidacji rezerwatu. Dopóki istnieją wartości przyrodnicze, dla których obszar został objęty ochroną, dopóty rezerwat powinien istnieć.

Planowanie i zagospodarowanie

Istotne znaczenie ma również relacja pomiędzy rezerwatem przyrody a dokumentami planistycznymi gmin. W praktyce samorządy niejednokrotnie próbują argumentować, że miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo studium uwarunkowań powinny mieć pierwszeństwo przed ochroną przyrody. Stanowisko to zostało jednak wyraźnie zakwestionowane przez sądy administracyjne.

W wyroku WSA w Olsztynie z 11 kwietnia 2017 r. podkreślono, że akt tworzący rezerwat przyrody ma charakter nadrzędny wobec generalnych aktów planistycznych gminy. Oznacza to, że gmina nie może skutecznie uniemożliwić utworzenia rezerwatu wyłącznie poprzez odpowiednie zapisy planistyczne. Wynika to z zasady lex specialis derogat legi generali, tj. przepisy szczególne dotyczące ochrony przyrody mają pierwszeństwo przed regulacjami planistycznymi o charakterze ogólnym.

Jednocześnie ustawa o ochronie przyrody przewiduje obowiązek uzgadniania z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska projektów planów zagospodarowania przestrzennego oraz dokumentów dotyczących gospodarki leśnej w zakresie, w jakim mogą one oddziaływać na rezerwat albo jego otulinę. Mechanizm ten ma zapobiegać sytuacjom, w których działania planistyczne prowadziłyby do pośredniego osłabienia ochrony przyrody.

Co przyniesie przyszłość?

W debacie publicznej coraz częściej pojawiają się również propozycje zmian przepisów dotyczących tworzenia i funkcjonowania rezerwatów. W 2026 r. procedowany jest projekt określany jako lex Romowicz, przewidujący m.in. zwiększenie roli samorządów w procedurze ustanawiania nowych rezerwatów przyrody. Według proponowanych rozwiązań utworzenie rezerwatu miałoby wymagać zgody rady gminy. Zwolennicy projektu argumentują, że wzmocni to wpływ społeczności lokalnych na decyzje środowiskowe. Krytycy wskazują natomiast, że może to znacząco utrudnić tworzenie nowych form ochrony przyrody i zwiększyć presję inwestycyjną na obszary cenne przyrodniczo.

Niezależnie od tych sporów należy jednak podkreślić, że obecnie obowiązujące przepisy w dalszym ciągu uzależniają likwidację rezerwatu wyłącznie od bezpowrotnej utraty wartości przyrodniczych. Sama zmiana priorytetów gospodarczych czy politycznych nie daje podstaw do znoszenia tej formy ochrony przyrody. W praktyce procedura likwidacji rezerwatu wymaga także przeprowadzenia konsultacji i uzgodnień. Projekty zmian podlegają opiniowaniu, a organizacje społeczne i ekologiczne mogą przedstawiać swoje stanowiska. Szczególne zasady obowiązują również w odniesieniu do rezerwatów położonych na obszarach morskich, gdzie konieczne jest uzgodnienie z właściwym dyrektorem urzędu morskiego.

Ochrona przed presją

Znaczenie rezerwatów przyrody wykracza przy tym daleko poza samą ochronę konkretnych gatunków czy siedlisk. Rezerwaty pełnią funkcję naukową, edukacyjną oraz społeczną. Chronią najcenniejsze fragmenty przyrody przed presją urbanizacyjną, przemysłową i gospodarczą. Stanowią również istotny element systemu przeciwdziałania utracie bioróżnorodności i zmianom klimatycznym.

Z tego względu likwidacja rezerwatu przyrody jest co do zasady rozwiązaniem wyjątkowym. Prawo polskie wyraźnie zakłada bowiem trwałość tej formy ochrony. Jeżeli nadal istnieją wartości przyrodnicze, dla których rezerwat został utworzony, administracja publiczna nie może dowolnie znieść ochrony tylko dlatego, że teren stał się atrakcyjny gospodarczo lub inwestycyjnie. W praktyce oznacza to, że ochrona rezerwatowa ma charakter trwały i stabilny, a przesłanki jej uchylenia podlegają ścisłej interpretacji. Niemniej jednak de lege lata likwidacja rezerwatów jest prawnie dopuszczalna.

dr Jakub Pokoj – radca prawny i partner AVENTUM Kancelaria Prawna Radców Prawnych i Adwokatów Malik, Pokoj i partnerzy sp.p.