Pojęcie „pozwolenie środowiskowe” jest często używane w praktyce, ale nie oznacza jednej konkretnej decyzji administracyjnej. To zbiorcze określenie różnych rozstrzygnięć, które pozwalają inwestorowi albo przedsiębiorcy zgodnie z prawem planować inwestycję, korzystać ze środowiska, eksploatować instalację, emitować substancje, gospodarować odpadami lub korzystać z wód. Może to być decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach, pozwolenie emisyjne, wodnoprawne, odpadowe albo zintegrowane.
Najpierw trzeba więc ustalić, jakiej decyzji wymaga dane przedsięwzięcie. Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach, nazywana decyzją środowiskową, jest potrzebna na etapie planowania inwestycji. Nie daje jeszcze prawa do rozpoczęcia robót ani eksploatacji instalacji, ale określa środowiskowe warunki realizacji przedsięwzięcia i poprzedza inne decyzje, na przykład pozwolenie na budowę, warunki zabudowy, pozwolenie wodnoprawne albo zezwolenia odpadowe. Z kolei pozwolenia środowiskowe w znaczeniu eksploatacyjnym są potrzebne wtedy, gdy firma chce faktycznie korzystać ze środowiska, czyli na przykład wprowadzać emisje do powietrza, pobierać wodę, odprowadzać ścieki, wytwarzać odpady albo prowadzić instalację objętą pozwoleniem zintegrowanym.
Od czego zacząć?
Pierwszym krokiem jest kwalifikacja przedsięwzięcia. Inwestor powinien sprawdzić, czy planowana działalność należy do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko albo do mogących potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko. Katalog takich inwestycji wynika z przepisów wykonawczych. W praktyce obejmuje on między innymi zakłady przemysłowe, instalacje odpadowe, większe obiekty energetyczne, drogi, przedsięwzięcia wodne, farmy fotowoltaiczne określonej skali, wydobycie kopalin, hodowlę i przetwórstwo.
Nie wystarczy jednak porównać nazwy inwestycji z rozporządzeniem. Znaczenie mają parametry techniczne, powierzchnia, wydajność, moc, sposób działania, lokalizacja oraz powiązania technologiczne. Jeżeli kilka elementów przedsięwzięcia tworzy jedną funkcjonalną całość, nie można sztucznie dzielić inwestycji na mniejsze części tylko po to, aby uniknąć decyzji środowiskowej.
Drugim krokiem jest analiza lokalizacji. Przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, sąsiedztwo zabudowy mieszkaniowej, formy ochrony przyrody, cieki wodne, ujęcia wód, lasy, obszary Natura 2000, parki krajobrazowe, rezerwaty i zabytki. Ta sama instalacja może zostać oceniona inaczej na terenie przemysłowym, inaczej przy osiedlu mieszkaniowym, a jeszcze inaczej w sąsiedztwie obszaru chronionego. Jeżeli inwestycja jest sprzeczna z planem miejscowym, organ może odmówić zgody na jej realizację.
Trzecim krokiem jest przygotowanie właściwego dokumentu. Dla przedsięwzięć mogących potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko podstawą jest karta informacyjna przedsięwzięcia. KIP powinna opisywać inwestycję rzeczowo, konkretnie i spójnie. To na jej podstawie organ ocenia, czy trzeba przeprowadzić pełną ocenę oddziaływania na środowisko. Karta powinna przedstawiać rodzaj i skalę inwestycji, technologię, teren, zapotrzebowanie na media, emisje, odpady, ścieki, hałas, wpływ na ludzi i przyrodę oraz proponowane zabezpieczenia.
Raport o oddziaływaniu
Dla przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko zasadą jest raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko. Raport jest dokumentem bardziej rozbudowanym niż KIP. Powinien obejmować opis stanu środowiska, warianty realizacji inwestycji, analizę oddziaływań, ryzyko awarii, wpływ na zdrowie ludzi, przyrodę, wody, powietrze, hałas, klimat i zabytki. Powinien także wskazywać środki ograniczające negatywne skutki inwestycji. Dobrze przygotowany raport nie unika trudnych tematów, lecz wyjaśnia je w sposób pozwalający zrozumieć rzeczywiste ryzyka.
Czwartym krokiem jest złożenie wniosku. Składa go inwestor albo pełnomocnik. W większości typowych spraw organem właściwym będzie wójt, burmistrz albo prezydent miasta, ale są wyjątki. W określonych przypadkach właściwy może być regionalny dyrektor ochrony środowiska, starosta, dyrektor regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych albo inny organ.
Do wniosku należy dołączyć KIP albo raport, mapy, dokumenty pozwalające określić teren inwestycji i obszar oddziaływania, dane działek, potwierdzenie opłaty skarbowej oraz pełnomocnictwo, jeżeli inwestor działa przez pełnomocnika. Załączniki powinny być czytelne i wzajemnie zgodne. Niespójności zwykle kończą się wezwaniem do uzupełnień, a każde takie wezwanie oznacza stratę czasu.
Piątym krokiem jest formalna weryfikacja wniosku. Organ sprawdza kompletność dokumentów, ustala strony postępowania i ocenia, czy opis przedsięwzięcia pozwala przejść do analizy merytorycznej. W postępowaniu stronami mogą być nie tylko inwestor i właściciel terenu, ale także właściciele nieruchomości znajdujących się w obszarze oddziaływania inwestycji.
Opinie i uzgodnienia
Szóstym krokiem są opinie i uzgodnienia. Organ prowadzący postępowanie zwraca się do właściwych instytucji, w tym najczęściej do regionalnego dyrektora ochrony środowiska, inspekcji sanitarnej oraz organu właściwego w sprawie ocen wodnoprawnych. Instytucje te oceniają, czy konieczna jest pełna ocena oddziaływania na środowisko, jaki powinien być zakres raportu i jakie warunki należy nałożyć na inwestora. W przypadku przedsięwzięć potencjalnie znacząco oddziałujących organ może uznać, że raport nie jest potrzebny. Może jednak dojść do wniosku przeciwnego, zwłaszcza gdy lokalizacja albo oddziaływanie budzą wątpliwości.
Udział społeczeństwa
Siódmym krokiem jest ocena oddziaływania na środowisko, jeżeli jest wymagana. Jej celem jest ustalenie, czy przedsięwzięcie może być zrealizowane, a jeżeli tak, to na jakich warunkach. Organ analizuje raport, uzyskuje wymagane uzgodnienia i zapewnia udział społeczeństwa. Raport powinien być spójny z planowaną technologią i realnymi parametrami inwestycji.
Ósmym krokiem jest udział społeczeństwa. Jeżeli postępowanie obejmuje ocenę oddziaływania na środowisko, organ informuje o możliwości zapoznania się z dokumentacją oraz składania uwag i wniosków. Mieszkańcy i organizacje społeczne mogą zgłaszać zastrzeżenia dotyczące hałasu, transportu, zapachów, emisji, przyrody, bezpieczeństwa albo jakości życia. Organ musi się do tych uwag odnieść. Inwestor nie powinien traktować udziału społeczeństwa jako przeszkody czysto formalnej.
Decyzja środowiskowa
Dziewiątym krokiem jest wydanie decyzji środowiskowej. Decyzja może określać warunki realizacji inwestycji, wymagania dotyczące prac, rozwiązania ograniczające oddziaływanie, monitoring, zabezpieczenia przyrodnicze albo potrzebę ponownej oceny. Po otrzymaniu decyzji trzeba dokładnie przeanalizować jej treść. Nie wystarczy sprawdzić, czy jest pozytywna, bo jej warunki będą wiązać inwestora na kolejnych etapach.
Dziesiątym krokiem jest przejście do dalszych decyzji. Decyzja środowiskowa nie uprawnia do rozpoczęcia budowy ani eksploatacji. Jest podstawą do ubiegania się o kolejne rozstrzygnięcia. Późniejsze decyzje powinny być zgodne z jej warunkami. Jeżeli projekt budowlany, wniosek wodnoprawny albo wniosek odpadowy będą odbiegały od założeń ocenionych w decyzji środowiskowej, może powstać problem wymagający zmian.
Pozwolenia sektorowe i zintegrowane
Na etapie eksploatacji inwestor musi ustalić, czy potrzebuje pozwoleń sektorowych. Pozwolenie na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza dotyczy instalacji powodujących emisję do atmosfery. Pozwolenie wodnoprawne może być potrzebne przy poborze wód, odprowadzaniu ścieków, wykonaniu urządzeń wodnych albo korzystaniu z usług wodnych. Pozwolenie na wytwarzanie odpadów lub zezwolenie odpadowe będzie istotne tam, gdzie działalność wiąże się z wytwarzaniem, zbieraniem albo przetwarzaniem odpadów.
Osobną kategorią jest pozwolenie zintegrowane. Dotyczy instalacji, które ze względu na skalę lub charakter mogą znacząco zanieczyszczać środowisko jako całość albo jego poszczególne elementy. Pozwolenie zintegrowane obejmuje wiele obszarów oddziaływania, w tym emisje do powietrza, ścieki, odpady, hałas, zużycie surowców, efektywność energetyczną, ryzyko awarii oraz najlepsze dostępne techniki. Może zastępować kilka decyzji sektorowych, ale wymaga znacznie bardziej rozbudowanego wniosku. Czasem konieczny jest także raport początkowy dotyczący stanu gleby, ziemi i wód gruntowych.
To jest cały proces
Właściwość organu zależy od rodzaju pozwolenia, skali instalacji i lokalizacji. Część spraw prowadzi starosta albo prezydent miasta na prawach powiatu, część marszałek województwa, część regionalny dyrektor ochrony środowiska, a w sprawach wodnoprawnych właściwe są Wody Polskie.
Po uzyskaniu pozwolenia praca się nie kończy. Przedsiębiorca musi przestrzegać warunków decyzji, prowadzić pomiary, ewidencje, monitoring, sprawozdawczość, opłaty i dokumentację. Zmiana technologii, zwiększenie produkcji, rozbudowa instalacji, zmiana rodzaju odpadów albo modyfikacja źródeł emisji może wymagać zmiany pozwolenia. Brak aktualizacji decyzji bywa równie ryzykowny jak brak pozwolenia.
Pozwolenie środowiskowe krok po kroku to zatem nie jedna formalność, lecz cały proces. Najpierw trzeba ustalić, czy potrzebna jest decyzja środowiskowa. Następnie prawidłowo zakwalifikować przedsięwzięcie, sprawdzić lokalizację, przygotować KIP albo raport, złożyć kompletny wniosek, przejść przez opinie, uzgodnienia i ewentualny udział społeczeństwa. Później trzeba zadbać o pozwolenia eksploatacyjne i prowadzić działalność zgodnie z ich warunkami. Największą wartością dobrego przygotowania jest przewidywalność. Inwestor, który od początku wie, jakich decyzji potrzebuje, jakie dokumenty musi przygotować i jakie ryzyka mogą pojawić się po drodze, ma znacznie większą szansę przeprowadzić inwestycję bez zbędnych opóźnień.
autor: Jakub Pokoj, partner i radca prawny w Aventum Kancelaria Prawna Radców Prawnych i Adwokatów Malik, Pokoj i Partnerzy sp.p.
