EUDR, czyli rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115 z 31 maja 2023 r. w sprawie udostępniania na rynku unijnym i wywozu z Unii niektórych towarów i produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów oraz uchylenia rozporządzenia (UE) nr 995/2010, wprowadza nowe zasady obrotu wybranymi towarami i produktami. Obejmuje tzw. odnośne towary, czyli bydło, kakao, kawę, palmę olejową, kauczuk, soję i drewno, a także produkty, które zawierają te towary, zostały nimi karmione albo wytworzone przy ich użyciu. Zasadą będzie, że wspomniane towary i produkty będą mogły być przedmiotem obrotu tylko wtedy, gdy nie powodują wylesiania, zostały wyprodukowane zgodnie z właściwymi przepisami kraju produkcji oraz objęte oświadczeniem o należytej staranności.

Pomimo że rozporządzenie EUDR jest stosowane bezpośrednio, nie rozstrzyga wszystkich kwestii i wymaga uzupełnienia na poziomie krajowym. W związku z tym został przygotowany projekt ustawy o ochronie rynku i konkurencyjnej gospodarki przed produktami i towarami powodującymi wylesianie oraz degradację lasów. W niniejszym artykule omówiono najważniejsze rozwiązania przewidziane w projekcie, ze szczególnym uwzględnieniem organów właściwych, zasad kontroli oraz sankcji za naruszenie obowiązków wynikających z EUDR.

Kto będzie organem właściwym?

Jednym z najważniejszych elementów projektu ustawy jest wskazanie organów właściwych do sprawowania kontroli oraz wykonywania innych zadań związanych z rozporządzeniem. Projekt przewiduje, że właściwość organu będzie uzależniona od rodzaju odnośnego towaru lub produktu.

Projekt przewiduje następujący podział kompetencji:

∑ powiatowy lekarz weterynarii oraz główny lekarz weterynarii – w odniesieniu do bydła albo produktów wytworzonych przy jego użyciu;

∑ wojewódzki inspektor jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych oraz główny inspektor jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych – w odniesieniu do kakao, kawy, palmy olejowej, soi albo produktów wytworzonych przy ich użyciu;

∑ wojewódzki inspektor ochrony środowiska oraz główny inspektor ochrony środowiska – w odniesieniu do drewna, kauczuku oraz produktów zawierających te towary.

Projekt przewiduje również funkcję „koordynatora krajowego”, którym ma być minister właściwy do spraw środowiska. Do jego zadań należeć będzie m.in. opracowywanie rocznego sprawozdania ze stosowania przepisów rozporządzenia EUDR oraz prowadzenie listy podmiotów, wobec których orzeczono określone zakazy.

Kontrole planowe i pozaplanowe

Kontrole planowe mają być prowadzone na podstawie rocznych planów kontroli stosowania rozporządzenia EUDR. Plany te będą przygotowywane przez główne organy poszczególnych inspekcji, z uwzględnieniem krajowych kryteriów ryzyka. Projekt zakłada również ich przegląd nie rzadziej niż raz na kwartał.

Kontrole pozaplanowe mają być przeprowadzane wtedy, gdy organ właściwy poweźmie informacje o możliwości naruszenia przepisów EUDR. Impulsem do takiej kontroli mogą być również tzw. uzasadnione zastrzeżenia, czyli informacje wskazujące na ryzyko niezgodności z rozporządzeniem.

Co równie istotne, czasu kontroli prowadzonej w związku ze stosowaniem przepisów rozporządzenia nie będzie się wliczać do czasu kontroli przedsiębiorcy przewidzianego w art. 55 ustawy z 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców.

Środki tymczasowe

Projekt ustawy przewiduje również możliwość zastosowania natychmiastowych środków tymczasowych. W przypadku uzasadnionego podejrzenia naruszenia przepisów rozporządzenia organ właściwy będzie mógł zastosować zajęcie odnośnych towarów lub produktów albo zawieszenie ich wprowadzenia do obrotu, udostępniania na rynku lub wywozu.

Niezależnie od środków tymczasowych projekt przewiduje również działania naprawcze. Jeżeli organ stwierdzi niezgodność z EUDR, będzie mógł zobowiązać podmiot, podmiot na dalszym etapie łańcucha dostaw albo podmiot handlowy do podjęcia działań mających usunąć naruszenie. Decyzja w tym zakresie ma określać rodzaj działania naprawczego oraz termin usunięcia niezgodności.

Sankcje i kary

Nie będzie zaskoczeniem fakt, iż najbardziej dotkliwą dla przedsiębiorców częścią projektu są sankcje. Projekt ustawy przewiduje szeroki katalog konsekwencji za naruszenia przepisów EUDR.

Administracyjne kary pieniężne mają obejmować przede wszystkim naruszenia związane z dokumentacją, kontrolą i systemem należytej staranności. W zależności od rodzaju naruszenia administracyjna kara pieniężna ma wynosić od 500 zł do 4 proc., 5 proc. albo 6 proc. rocznego obrotu osiągniętego w roku poprzedzającym naruszenie. W przypadku ponownego naruszenia w krótkim czasie projekt przewiduje jeszcze wyższe progi: od 1000 zł do 8 proc. rocznego obrotu, a następnie od 1500 zł do 10 proc. rocznego obrotu. Jeżeli podmiot nie osiągnął obrotu, kara ma być liczona w odniesieniu do wartości odnośnych towarów lub produktów.

Co więcej, projekt ustawy przewiduje również, że przy powtórnym naruszeniu organ właściwy ma orzekać także jeden z dodatkowych zakazów, np. czasowy zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne, korzystania ze wsparcia publicznego, wprowadzania produktów do obrotu lub stosowania uproszczonej należytej staranności. Sankcje te mogą być dla przedsiębiorcy bardziej dotkliwe niż sama kara pieniężna, ponieważ mogą czasowo ograniczyć możliwość prowadzenia działalności w danym obszarze.

Trzeba działać

Polski projekt ustawy w znacznym stopniu doprecyzowuje stosowanie przepisów rozporządzenia EUDR na poziomie krajowym. Przedsiębiorcy, którzy będą objęci przepisami rozporządzenia, poza koniecznością dochowania należytej staranności będą musieli liczyć się również z możliwością kontroli, zastosowania środków tymczasowych, nałożenia obowiązku podjęcia działań naprawczych oraz wymierzenia sankcji w przypadku stwierdzenia naruszeń.

Dlatego też, pomimo że termin rozpoczęcia obowiązywania przepisów rozporządzenia EUDR w grudniu 2025 r. został przesunięty (ponownie) o rok (czyli od grudnia 2026 r. lub czerwca 2027 r. – w zależności od wielkości podmiotu), przedsiębiorcy już teraz powinni podjąć działania mające na celu wdrożenie odpowiednich procedur wewnętrznych, tak aby w chwili rozpoczęcia stosowania nowych przepisów byli gotowi na realizację wynikających z nich obowiązków.

autor: Dawid Mielcarski,  adwokat, partner w Andersen w Polsce; Igor Suchecki, associate w Andersen w Polsce