Program motywacyjny odpowiada na problem, który w teorii spółek nazywa się kosztem agencji. Właściciel oczekuje wzrostu wartości przedsiębiorstwa w perspektywie kilkuletniej, a osoba zarządzająca rozlicza się z wyniku rocznego i może odejść, zanim ten wzrost nastąpi. Powiązanie części wynagrodzenia z wartością spółki oraz odroczenie wypłaty zmienia horyzont decyzyjny kadry. Potrzebę tę ma zarówno spółka giełdowa, jak i rodzinna przygotowująca sukcesję czy technologiczna, której jedynymi realnymi aktywami są ludzie.

Przepisy podatkowe dzielą jednak te programy na dwie grupy, a różnica dotyczy nie tylko stawki podatku, ale też liczby momentów, w których powstaje przychód. W programie spełniającym definicję ustawową moment jest jeden, czyli odpłatne zbycie akcji, a zdarzenia pośrednie, to jest objęcie instrumentu, realizacja praw z niego i nabycie akcji, pozostają obojętne. Poza tym ustawowym modelem momentów skutkujących powstaniem przychodu bywa kilka, a to, który z nich jest właściwy, pozostaje sporne od kilkunastu lat.

O tym, do której grupy trafi konkretny program, rozstrzygają wymogi formalne. Preferencja przysługuje, gdy program utworzono uchwałą walnego zgromadzenia spółki akcyjnej albo jej jednostki dominującej, a uczestnik nabywa w jego wyniku prawo do faktycznego objęcia lub nabycia akcji tej spółki (art. 24 ust. 11 i 11b ustawy o PIT), mającej siedzibę lub zarząd w Unii Europejskiej, EOG albo w państwie, z którym Polska zawarła umowę o unikaniu podwójnego opodatkowania (art. 24 ust. 12a ustawy o PIT). Przepisy stosuje się odpowiednio do prostej spółki akcyjnej (art. 24 ust. 12b ustawy o PIT).

Na czym opiera się program

Najprostsze programy nie posługują się żadnym instrumentem. Uczestnik otrzymuje wypłatę uzależnioną od wyników, a przychód powstaje w chwili jej otrzymania i należy do tego źródła, z którego wynika prawo do świadczenia. Wątpliwości tu nie ma, więc dalsze uwagi dotyczą programów zbudowanych na różnych instrumentach, a tych są trzy rodzaje. Program oparty na akcjach lub udziałach przekazywanych nieodpłatnie albo poniżej wartości rynkowej daje dwa zdarzenia mogące być momentem podatkowym: objęcie lub nabycie oraz późniejsze zbycie. Program oparty na prawie do objęcia akcji w przyszłości, czyli na opcji albo warrancie subskrypcyjnym, daje trzy: otrzymanie samego prawa, jego realizację przez objęcie akcji i zbycie objętych akcji. Program oparty na prawie do wypłaty odzwierciedlającej wartość akcji, bez ich nabycia, czyli akcje i udziały fantomowe oraz jednostki SAR, daje dwa: otrzymanie prawa i jego realizację, a akcji, które można by zbyć, nie ma w ogóle. Sama liczba tych zdarzeń niczego jeszcze nie przesądza. O tym, ile z nich zostanie uznanych za moment podatkowy, decyduje szereg okoliczności, poczynając od tego, czy program spełnia definicję ustawową.

Co zabezpiecza model ustawowy

W programie spełniającym warunki z art. 24 ust. 11–12b ustawy o PIT objęcie akcji nie rodzi przychodu, a przychód powstaje przy ich odpłatnym zbyciu i należy do kapitałów pieniężnych ze stawką 19 proc. (art. 17 ust. 1 pkt 6 lit. a w zw. z art. 30b ust. 1 ustawy o PIT). Płatnik nie występuje. Potwierdzają to konsekwentnie interpretacje wydawane dla polskich pracowników uczestniczących w programach zagranicznych spółek dominujących, ostatnio z 30 czerwca 2026 r. (0112-KDIL2-2.4011.494.2026.2.AG).

Poza modelem

Przy programach opartych na samych akcjach lub udziałach wątpliwość sprowadza się do tego, czy przysporzeniem jest już różnica między ceną objęcia a wartością rynkową. Odpowiedź powinna być przecząca, bo przysporzenie musi być definitywne, a wartość z dnia objęcia jest jedynie wyceną podlegającą wahaniom (wyrok z 16.01.2024 r., II FSK 452/21). Podatek pojawia się dopiero przy sprzedaży, a odroczenie wynika z zasad ogólnych, ponieważ art. 24 ust. 11 ustawy o PIT nie ma tu zastosowania.

Ryzyko kumuluje się przy programach opartych na opcjach, bo organy przyjmują, że podatek jest należny już przy nabyciu udziałów (akcji) w wykonaniu opcji, a niekiedy przy nabyciu samego prawa, jeżeli ma ono określoną wartość i jest zbywalne.

Wchodzi tu też art. 10 ust. 4 ustawy o PIT, kierujący przychód z realizacji praw do źródła, w ramach którego instrument otrzymano. Jego zakres jest jednak wąski, bo poza nim pozostają papiery wartościowe z art. 3 pkt 1 lit. a ustawy o obrocie instrumentami finansowymi (ustawa o OIF), w tym warrant subskrypcyjny, oraz instrumenty nabyte odpłatnie.

Akcje fantomowe

Najostrzejszy spór dotyczy tego, czy akcje fantomowe są pochodnym instrumentem finansowym w rozumieniu art. 5a pkt 13 ustawy o PIT, odsyłającego do art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c–i ustawy o OIF.

Sądy odpowiadają przecząco i w zasadzie jednolicie. Katalog instrumentów pochodnych uznają za zamknięty, a jednostkom kreowanym na potrzeby wewnętrznego programu odmawiają przymiotu instrumentu, ponieważ nie są przedmiotem obrotu, nie mają własnej wartości ani funkcji inwestycyjnej, a cena akcji stanowi wyłącznie element kalkulacyjny świadczenia. Pogląd sformułowano w wyroku NSA z 30 stycznia 2014 r. (sygn. II FSK 324/12) i podtrzymano w serii orzeczeń z 2025 r. (między innymi sygn.: II FSK 1090/22, II FSK 1091/22, II FSK 1235/22, II FSK 1287/22 i II FSK 1288/22). Argumentacja ta budzi poważne zastrzeżenia. Katalog instrumentów pochodnych obejmuje bowiem wprost inne instrumenty pochodne, których instrumentem bazowym jest papier wartościowy i które są wykonywane przez rozliczenie pieniężne, a więc jest katalogiem otwartym, do którego umowa odnosząca wypłatę do kursu akcji pasuje dosłownie.

Co ciekawe, w innych stanach faktycznych te same sądy orzekają odwrotnie. Wynagrodzenie zmienne pracowników towarzystw funduszy inwestycyjnych, wypłacane w jednostkach uczestnictwa, jest opodatkowane dopiero przy odkupie lub umorzeniu, choć wiąże się z pracą (wyrok NSA z 6 grudnia 2022 r., sygn. II FSK 1609/20, i WSA z 26 lutego 2026 r., sygn. III SA/Wa 2552/25). Jednostka uczestnictwa istnieje jednak niezależnie od pracodawcy i jest umarzana przez fundusz, więc o odroczeniu decyduje samodzielny byt instrumentu.

Warto zrozumieć, skąd wziął się taki kształt argumentacji. Wszystkie pięć powołanych wyroków z 2025 r. dotyczy podatku za 2017 r. i żaden nie powołuje art. 10 ust. 4 ustawy o PIT, bo przepis ten wtedy nie obowiązywał, a organ chcący opodatkować taką wypłatę według skali musiał wykazać, że instrument w ogóle nie powstał. Dziś tej drogi nie potrzebuje. Powszechnie przywoływana linia orzecznicza powstała więc na tle stanu prawnego, który już nie obowiązuje, a uznanie, że akcja fantomowa jednak jest instrumentem pochodnym, niewiele by zmieniło, skoro przy przyznaniu nieodpłatnym art. 10 ust. 4 ustawy o PIT daje ten sam rezultat.

Organy podatkowe stanowiska nie zmieniły. W interpretacji z 3 lipca 2025 r. (0115-KDIT1.4011.240.2025.3.MST), utrzymanej wyrokiem WSA w Gdańsku (sygn. I SA/Gd 699/25), dyrektor KIS uznał akcje fantomowe za wymyślony przez spółkę twór. Uderzająca jest przy tym asymetria: tam, gdzie zaprzeczenie charakterowi instrumentu przenosi przychód do skali i nakłada na spółkę obowiązki płatnika (akcje fantomowe), organ zaprzecza, a tam, gdzie uznanie prawa za instrument pozwala rozpoznać przychód wcześniej (opcje na udziały), potwierdza.

Klauzula i wybór ścieżki

Równolegle toczy się spór prowadzony przez szefa KAS w postępowaniach o wydanie opinii zabezpieczających. Konstrukcję, którą organ w nich zwalcza, opisał on już w informacji z 1 sierpnia 2017 r. o stosowaniu przepisów o przeciwdziałaniu unikaniu opodatkowania do programów motywacyjnych: część wynagrodzenia za pracę zostaje wyodrębniona i wypłacona jako świadczenie z instrumentu finansowego, co może skutkować zarzutem sztuczności i sprzeczności z przepisami ustawy o PIT.

W odmowie z 15 kwietnia 2024 r. (DKP2.8082.5.2023) uczestnik obejmował akcje, zbywał je spółce za wynagrodzeniem, obejmował kolejne i cykl się powtarzał, co szef KAS zakwalifikował jako elementy prowadzące do stanu zbliżonego do istniejącego przed dokonaniem czynności (art. 119c § 2 pkt 3 ordynacji podatkowej), a wypłaty uznał za surogat dywidendy z tą różnicą, że są kosztem dla spółki. Najdalej idzie seria pięciu niemal identycznych odmów z 13.02.2025 r. (od DKP16.8082.3.2024 do DKP16.8082.7.2024). Program utworzono uchwałą nadzwyczajnego walnego zgromadzenia, a spółka emitowała akcje przeznaczone do objęcia przez uczestników. Szef KAS uznał mimo to, że zachodzi uzasadnione przypuszczenie zastosowania art. 119a ustawy – Ordynacja podatkowa, wskazując na objęcie akcji po wartości nominalnej przy z góry określonym odkupie po wartości księgowej, co wyklucza możliwość poniesienia straty, oraz na wewnętrzny charakter tego odkupu. Spełnienie ustawowej definicji nie chroni więc przed klauzulą. Z odmów da się odczytać powtarzalny zestaw pytań, czy:

- program przenosi część wynagrodzenia ze stosunku pracy do kapitałów pieniężnych i obejmuje ją stawką 19 proc.;

- uczestnik ponosi realne ryzyko ekonomiczne, czy też obejmuje akcje po wartości nominalnej z gwarantowanym odkupem po cenie oderwanej od rynku;

- uprawnienie wynika z umowy o pracę, kontraktu menedżerskiego albo regulaminu wynagradzania i zastępuje premię, jak w sprawie DKP3.8082.2.2023, gdzie regulamin przewidywał zwrot ceny akcji w razie zwolnienia lekarskiego, urlopu czy naruszenia zakazu konkurencji;

- spółka zalicza wydatki programu do kosztów uzyskania przychodów, uzyskując wraz z uczestnikiem podwójną preferencję.

Potwierdzenie tych okoliczności nie przesądza jeszcze o zastosowaniu klauzuli, bo art. 119a ordynacji podatkowej wymaga jeszcze wykazania sztuczności działania i sprzeczności korzyści z celem ustawy, ale w każdej z opisanych spraw wystarczył szefowi KAS do uznania, że takie przypuszczenie jest uzasadnione, i do odmowy wydania opinii.

Warto przy tym pamiętać, że interpretacja indywidualna nie chroni w zakresie objętym decyzją wydaną z zastosowaniem art. 119a ustawy – Ordynacja podatkowa (art. 14na § 1 pkt 1 ordynacji podatkowej), co przy tego rodzaju programach jest jej najsłabszym punktem.

Jedyna dotąd opinia pozytywna (DKP3.8082.4.2024) jest lustrzanym odbiciem tego katalogu. Uczestnik angażował własne akcje na trzyletni okres wyczekiwania i po jego upływie mógł nimi swobodnie dysponować, program funkcjonował poza systemem wynagradzania polskiego pracodawcy, a uczestnicy nie mieli wobec niego roszczeń. Oceniano przy tym wyłącznie korzyść w CIT.

Co z tego wynika

Znamienne, że w żadnej z odmów wydania opinii zabezpieczającej szef KAS nie bada, czy program odpowiada definicji z art. 24 ust. 11b ustawy o PIT. Dla oceny z art. 119a ordynacji podatkowej liczy się cel czynności, a nie jej zgodność ze wzorcem ustawowym.

Pozostaje pytanie, dlaczego zagadnienie tak ważne dla przedsiębiorców jest sporne od kilkunastu lat. Obwinianie wyłącznie podatników obchodzących przepisy albo wyłącznie nastawione profiskalnie organy jest w obu wariantach niepełne. Konstrukcje takie jak opisana wyżej odpłatność zwracana w razie choroby są nie do obrony, ale równie trudno bronić sięgnięcia po klauzulę tam, gdzie wystarczyłaby wykładnia art. 12 ust. 1 ustawy o PIT, bo ceną takiego wyboru jest wieloletnia niepewność podatnika.

Źródło leży w konstrukcji przepisów, które nie rozstrzygają rzeczy najprostszej, czyli kiedy poza modelem ustawowym powstaje przychód. Ustawa odsyła w tym zakresie do definicji zaczerpniętej z regulacji rynku kapitałowego, która nigdy nie miała służyć kwalifikacji źródła przychodu. Ministerstwo Finansów przygotowywało zmiany porządkujące tę materię, po czym w lipcu 2026 r. z nich zrezygnowało. Uszczelnianie odbywa się więc przez klauzulę i orzecznictwo, czyli narzędzia działające po fakcie i w indywidualnej sprawie.

Naprawa nie musi oznaczać wielkiej reformy. Wystarczyłoby przesądzić, kiedy powstaje przychód w programie niespełniającym kryterium ustawowego, oraz oprzeć samą preferencję na cechach ekonomicznych programu, takich jak realne ryzyko uczestnika i okres pozostawania w programie, zamiast na formie prawnej organizatora i trybie podjęcia uchwały. Do czasu interwencji ustawodawcy spółka, która chce dziś zbudować program motywacyjny, o skutkach podatkowych dowiaduje się po latach, a o tym, czy w ogóle ma dostęp do bezpiecznego rozwiązania, przesądza jej forma prawna.