Odszkodowanie za utracone dochody: Zyski z nielegalnych umów nie będą zrekompensowane

Jedną z takich kategorii są zyski pochodzące z umów zabronionych przez prawo. Są to te rodzaje umów, z którymi prawo wiąże sankcje nieważności (art 58 kc).

Po prostu nieważne

Jako przykład można wskazać wszelkiego rodzaju umowy zmierzające do oszustwa, umowy mające na celu ominięcie prawa, czy obarczone wadą czynności prawnej (z osobą nie posiadającą zdolności do czynności prawnych). Warto też zwróć uwagę na dość częste w naszych realiach pobieranie nadmiernych odsetek od konsumentów usług finansowych (karty kredytowe, tzw. „chwilówki"). Przedsiębiorca zajmujący się taką działalnością nie może dochodzić utraconych dochodów w kwocie wyższej niż wyliczona zgodnie z art. 359 kc § 2

1

i § 2

2

, tj. obecnie – 16 proc. rocznie. Umowa w zakresie odsetek powyżej  tej stopy procentowej jest nieważna.

Od niezgodności z prawem należy odróżnić, tzw. wymogi administracyjne. Przykładem może być niezarejestrowana działalność gospodarcza. Zdaniem autorytetów osoba prowadząca niezarejestrowaną działalność ma również prawo do odszkodowania w postaci utraconych dochodów. Rejestracja działalności stanowi jedynie wymóg administracyjny nie powoduje zaś nieważności zawartych umów.

Przykład

W wyniku wypadku drogowego doszło do poważnego uszkodzenia witryny zakładu fryzjerskiego, znajdujących się tam instalacji oraz naruszenia słupa nośnego budynku. Kilkakrotne przerwy w działalności zakładu konieczne celem wykonania  napraw budynku oraz przywrócenia funkcjonalności lokalu w sumie trwały około trzech tygodni na przestrzeni ponad pięciu tygodni. Budynek naprawiono, jednak zakład w tym czasie nie funkcjonował. Prowadząca zakład fryzjerka wystąpiła nie tylko o utracone dochody, ale również o napiwki, które zwykle zostawiają jej klienci. Ubezpieczalnia wypłaciła jedynie dochody wynikające z ewidencji księgowej, odmawiając świadczenia w zakresie napiwków.

Za chwiejne należy uznać orzecznictwo w zakresie tzw. napiwków tj. nieopodatkowanych dochodów zwykle otrzymywanych przy niektórych rodzajach działalności usługowej (kelner, kurier, dostawca pizzy). Nawiązując do przypadku fryzjerki, odszkodowanie powinno objąć również kwotę napiwków. W podobnym tonie wypowiadał się też Sąd Najwyższy, aczkolwiek w innym orzeczeniu odmówił on uznania napiwków za dochody kelnera (Wyrok Sądu Najwyższego z 8 października1980 r., IV CR 383/80).

Niezgodne z zasadami

Druga z kategorii dochodów (zysków) wyłączonych z obowiązku odszkodowawczego dotyczy umów zawartych niezgodnie z zasadami współżycia społecznego. Za takie uznaje się np.: czerpanie korzyści z nierządu, czy prostytucji. Pojęcie zasad współżycia społecznego stanowi bezpośrednie  nawiązanie do pozaprawnych zasad obowiązujących w społeczeństwie. Jest to kryterium mało precyzyjne, nie mniej wyznaczające kierunki przemian prawa stanowionego.