Jedną z konsekwencji oparcia ruchu związkowego na strukturach zakładowych i międzyzakładowych jest wyposażenie ich działaczy w szczególne uprawnienia. Ma to im umożliwić prowadzenie działalności związkowej w firmach.
Konflikt interesów
Bywa, że korzystanie z tych przywilejów powoduje kolizję praw i interesów związkowych i pracodawczych. Płaszczyzną takich konfliktów są płatne zwolnienia od pracy dla działaczy przewidziane w art. 31 ust. 3 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jedn. DzU z 2015 r., poz. 1881; dalej: ustawa o zz). Przepis ten stanowi, że pracownik ma prawo do zwolnienia od pracy zawodowej z zachowaniem prawa do wynagrodzenia na czas niezbędny do wykonania doraźnej czynności wynikającej z jego funkcji związkowej, jeżeli czynności tej nie może wykonać po godzinach pracy.
Tryb udzielania tych zwolnień podlega zasadom ogólnym przewidzianym w rozporządzeniu MPiPS z 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy i udzielania zwolnień od pracy. W myśl jego § 4 pracodawca musi zwolnić pracownika od pracy, jeżeli taki obowiązek wynika z kodeksu pracy lub innych przepisów (do których niewątpliwie zalicza się tę regulację ustawy o związkach zawodowych).
Siłę uprawnienia do zwolnienia wyraża kategoryczny zwrot „pracodawca obowiązany jest udzielić". Zdawać by się mogło, że mamy do czynienia z uprawnieniem tak kategorycznym, że bez względu na okoliczności lub skutki zwolnienia – powinno być ono udzielone w każdej sytuacji, a odmowa jego przyznania w każdej sytuacji musi być oceniana jako naruszanie praw związkowych. Tak jednak nie jest.
Bez utrudnień
Ratyfikowana przez Polskę konwencja 135 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca ochrony przedstawicieli pracowników w przedsiębiorstwach i przyznania im ułatwień przyjęta 23 czerwca 1971 r. (DzU z 1977 r. nr 39, poz. 178) z jednej strony obliguje do przyznania w przedsiębiorstwach przedstawicielom pracowników takich ułatwień, które umożliwią im szybkie i skuteczne wykonywanie tych funkcji (art. 2 ust. 1). Realizacją tej zasady na gruncie polskiego prawa jest m.in. art. 31 ustawy o zz. Z drugiej strony w ust. 3 art. 2 konwencja zastrzega jednak, że „przyznanie takich ułatwień nie powinno utrudniać skutecznej działalności zainteresowanego przedsiębiorstwa". Próżno szukać takiego zastrzeżenia w ustawie o związkach zawodowych. Nie można z tego wyciągać zbyt pochopnych wniosków, w szczególności traktowania prawa do zwolnienia od pracy na załatwienie doraźnej czynności w sposób bezwzględny, tj. któremu w ofierze należy złożyć w każdej sytuacji wszystkie prawa i dobra pracodawcy. Mogą zachodzić, i w praktyce są sytuacje, gdy udzielenie zwolnienia od pracy koliduje z innymi dobrami, może to poważnie zakłócić funkcjonowanie zakładu lub jego części.
