Charakterystyczna jest ostatnia kategoria zabytków objętych gminną ewidencją – stanowi nowość w dotychczasowym porządku prawnym. Tryb „wyznaczania w porozumieniu" nie jest jednoznaczny pod względem prawnym, stanowi bowiem o kwalifikacji obiektów do objęcia istotnymi instrumentami nadzoru konserwatorskiego w sposób arbitralnie wyznaczony. Może tu dochodzić do szeregu ograniczeń prawa własności.
Do tej pory gminna ewidencja zabytków miała wyłącznie znaczenie porządkujące i nie mogła stanowić samodzielnej podstawy do kształtowania sytuacji prawnej podmiotów spoza organów administracji publicznej. W znowelizowanym stanie prawnym:
- gminna ewidencja zabytków stanowi jedną z równorzędnych podstaw do objęcia zamieszczonego w niej obiektu ochroną konserwatorską m.in. w decyzji o warunkach zabudowy;
- nieruchomości ujęte w gminnej ewidencji zabytków (w tym – ujęte wyłącznie w niej) podlegać będą uzgodnieniom konserwatorskim na etapie postępowania o ustalenie warunków zabudowy;
- nieruchomości ujęte w gminnej ewidencji zabytków (w tym – ujęte wyłącznie w niej) podlegać będą uzgodnieniom na etapie pozwolenia na budowę lub rozbiórkę.
Ważne akty prawne
Najważniejsze źródła prawa dotyczące ochrony zabytków to:
- ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (DzU nr 162, poz. 1568 ze zm.),
- ustawa z 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (tekst jedn. DzU z 2010 r. nr 243, poz. 1623 ze zm.),
- ustawa z 27 marca 2003 roku o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U z 2012 r. poz.647);
- rozporządzenie ministra kultury i dziedzictwa narodowego z 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (DzU nr 113, poz.661),
- ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. DzU z 2000 r. nr 98 poz. 1071 ze zm.).
Jak jest za Odrą
W Niemczech ze względu na podział kompetencji między rząd federalny a władze krajów związkowych w zakresie ochrony zabytków nie jest prowadzony ogólnokrajowy rejestr obiektów chronionych. W poszczególnych landach ministrowie odpowiedzialni za ochronę dziedzictwa kulturowego przekazują zadanie inwentaryzowania zabytków urzędom wyspecjalizowanym w zakresie dziedzictwa kulturowego.
W Niemczech należy rozróżnić listę miejsc i obiektów będących dziedzictwem kulturowym, zewidencjonowanych przez urzędy odpowiedzialne za sferę dziedzictwa i pełniących funkcję prawnej podstawy decyzji o ochronie obiektów od spisu zabytków. Niezależnie od spisu zabytków są także obszerne tematyczne listy obiektów określonego rodzaju.
Podstawy prawne konserwacji i ochrony dziedzictwa kulturowego w Niemczech są regulowane oddzielnymi aktami prawnymi w każdym z 16 krajów związkowych. Definiują one wartość zabytkową włączającą obiekt do dziedzictwa kulturowego, określają kompetencje w zakresie działań przy zabytkach, regulują dostęp do obiektów i budynków zabytkowych, wyznaczają zadania, prawa oraz obowiązki państwa i właścicieli zabytków.
Jarosław Grzywiński partner w Kancelarii Taylor Wessing e|n|w|c w Warszawie, szef Departamentu Prawa Nieruchomości
Komentuje Jarosław Grzywiński, partner w Kancelarii Taylor Wessing e|n|w|c w Warszawie, szef Departamentu Prawa Nieruchomości
Wpisy nieruchomości do rejestru zabytków i gminnej ewidencji zabytków budzą w Polsce wiele zastrzeżeń. Konieczna jest refleksja prawna nad trybem wpisu do rejestru i ewidencji w celu zwiększenia ochrony prawnej właściciela nieruchomości i praw wykonywanych przez inwestora.
Wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej wydanej przez wojewódzkiego konserwatora zabytków, która musi spełniać warunki prawne, określone art. 107 § 1 i 2 k.p.a. W sprawie dokonania wpisu do gminnej ewidencji nie prowadzi się postępowania administracyjnego – nie wydaje się zatem decyzji administracyjnej. Mimo, że jest to pośrednio wpis czysto techniczny, ponieważ stanowi ujawnienie wpisów uprzednio istniejących w rejestrze zabytków oraz w wojewódzkiej ewidencji zabytków, to jednak w doktrynie wskazuje się, że w znowelizowanym stanie prawnym gminna ewidencja zabytków zyskała w istocie status prawnej formy ochrony zabytków, aczkolwiek niewymienionej w art. 7 ustawy o ochronie zabytków.
Obiekty wpisane do rejestru zabytków podlegają szczególnym wymaganiom. Zagospodarowanie na cele użytkowe nieruchomości wpisanej do rejestru możliwe jest tylko po przygotowaniu dokumentacji konserwatorskiej określającej stan zachowania zabytku i możliwości jego adaptacji, oraz po uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu: prac konserwatorskich oraz zagospodarowania zabytku i jego otoczenia. Nie można zapominać, że wpis do gminnej ewidencji zabytków pozwala na objęcie nieruchomości ochroną prawną, jednak podobnie jak rejestr – nie pozostaje bez wpływu na zakres uprawnień właścicielskich.
