Policjant i strażnik miejski pomagają podczas kontroli podatkowej w firmie

Na podstawie art. 286a ordynacji podatkowej (dalej: op) kontrolujący może w razie uzasadnionej potrzeby wezwać, w pilnych przypadkach także ustnie, pomocy organu policji, Straży Granicznej lub straży miejskiej (gminnej).

Przesłanką, która daje kontrolerom prawo domagania się tego typu pomocy, jest wystąpienie oporu uniemożliwiającego lub utrudniającego przeprowadzenie czynności kontrolnych.

W praktyce kontroler w takiej sytuacji przerywa wykonywanie czynności kontrolnych, wzywa na pomoc np. policję i wraz z policjantami kontynuuje przerwaną kontrolę. Jeżeli opór stawia żołnierz czynnej służby wojskowej, kontrolujący wzywa do pomocy właściwy organ wojskowy, chyba że zwłoka grozi udaremnieniem czynności kontrolnych, a na miejscu nie ma organu wojskowego.

Kontrolerzy mogą też uzyskać asystę funkcjonariuszy. Chodzi o zapewnienie sobie obecności np. policjantów jeszcze przed pojawieniem się problemów z przeprowadzeniem kontroli. Przesłanką dla skorzystania z asysty jest uzasadnione przypuszczenie, że kontroler natrafi na opór.

Ważne rozporządzenie

Na podstawie art. 286a § 3 op 1 kwietnia 2003 r. zostało wydane przez ministra spraw wewnętrznych i administracji rozporządzenie w sprawie udzielania przez organy policji, Straży Granicznej, straży miejskich lub organy wojskowe pomocy lub asysty pracownikowi organu podatkowego przy wykonywaniu czynności kontrolnych (DzU nr 65, poz. 611).

Na tej podstawie o tym, który organ jest właściwy do udzielenia pomocy albo asysty, decyduje miejsce wykonywania czynności kontrolnych. Organami tymi są:

- komendant powiatowy (miejski) policji, a w m.st. Warszawie – komendant rejonowy policji;

- komendant granicznej placówki kontrolnej Straży Granicznej;

- komendant straży miejskiej;

- komendant terenowej jednostki organizacyjnej Żandarmerii Wojskowej, a w miejscowościach, w których nie ma siedziby terenowej jednostki organizacyjnej Żandarmerii Wojskowej – dowódca (komendant) garnizonu.

Zakres wsparcia

Policja, straż miejska, Straż Graniczna i wojsko – w ramach posiadanych uprawnień – zapewniają kontrolerom:

- dostęp do miejsc, w których czynności kontrolne mają być wykonywane;

- porządek w miejscu przeprowadzania czynności kontrolnych;

- osobiste bezpieczeństwo kontrolującego oraz innych osób biorących udział w czynnościach kontrolnych.

Jest to wyliczenie przykładowe. Stąd, jeżeli kontroler będzie potrzebował innego działania, np. policjanta, otrzyma niezbędną pomoc, jeżeli jest zgodne z uprawnieniami policji i mieści się w pojęciu „pomoc" albo „asysta".

Konieczne spełnienie warunków

Wezwane służby (np. policjanci) mogą skorzystać ze środków przymusu bezpośredniego po spełnieniu przesłanek ich zastosowania, które są określone w przepisach dotyczących użycia tych środków. Stosowanie środków przymusu bezpośredniego jest możliwe jedynie w zakresie niezbędnym do umożliwienia przeprowadzenia czynności kontrolnych.

Jako przykłady takich działań rozporządzenie wskazuje na konieczność odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na kontrolującego oraz na inne osoby biorące udział w czynnościach kontrolnych. Zastosowanie środków przymusu bezpośredniego jest jednak dopuszczalne jedynie w sytuacji, gdy inne dostępne środki odpowiadające potrzebom wynikającym z zaistniałej sytuacji okażą się niewystarczające.

Asysta powinna być zaplanowana

W przypadku oporu uniemożliwiającego lub utrudniającego wykonywanie czynności kontrolnych policja, straż miejska, Straż Graniczna, wojsko są zobowiązane do udzielenia kontrolującemu pomocy niezwłocznie po otrzymaniu wezwania ustnie, telegraficznie, telefonicznie albo przy użyciu innych środków łączności.

Natomiast w odniesieniu do asysty przepisy rozporządzenia wprost przewidują, że asysta policji czy Straży Miejskiej ma charakter planowy. Przykładowo zasadą jest, że policjanci udzielają kontrolującemu asysty przy wykonywaniu czynności kontrolnych po otrzymaniu, co najmniej siedem dni przed terminem wykonywania tych czynności, pisemnego wezwania do jej udzielenia.

Większość podatników spodziewa się, że dopiero po ich sprzeciwie czy oporze co do np. udostępnienia pomieszczeń lub okazania dokumentów istnieje ryzyko pojawienia się policji. Dlatego są zaskoczeni, że już na samym początku kontroli, oprócz przedstawicieli fiskusa, w firmie pojawiają się wraz z kontrolerami policjanci. Przepisy pozwalają na taką sytuację.

Przykładowo fiskus prosił w przeszłości o pomoc policji lub straży miejskiej przy tzw. kontrolach na legitymację w zakresie ewidencjowania sprzedaży na kasach fiskalnych. Oczywiście od zasady, że asysta ma charakter planowy, są wyjątki. W pilnych przypadkach kontrolujący może wezwać asystę ustnie, telegraficznie, telefonicznie albo przy użyciu innych środków łączności.

Jest tak np., gdy zwłoka grozi udaremnieniem czynności kontrolnych. Po wystąpieniu takiej sytuacji kontrolujący jest obowiązany przesłać policji pisemne potwierdzenie wezwania w terminie trzech dni od dnia zakończenia czynności kontrolnych.

Weryfikacja uprawnień

Nie jest tak, że po jednym telefonie od kontrolera policjanci zjawiają się na miejscu kontroli i bezwarunkowo udzielają wsparcia przedstawicielom fiskusa.

Kontrolujący, wzywając pomoc lub asystę, jest obowiązany podać następujące dane: imię i nazwisko, stanowisko służbowe, numer legitymacji służbowej lub numer dowodu osobistego oraz nazwę organu wzywającego pomoc lub asystę. Policjant przed udzieleniem pomocy lub asysty wyjaśnia, czy kontrolujący jest uprawniony do przeprowadzenia kontroli. W tym celu może żądać okazania przez kontrolującego:

1) upoważnienia do przeprowadzenia kontroli podatkowej oraz legitymacji służbowej lub dowodu osobistego, jeżeli kontrolujący nie ma obowiązku posiadania legitymacji;

2) legitymacji służbowej w przypadku wszczynania kontroli podatkowej na podstawie art. 284a § 1 ordynacji podatkowej (tzw. kontrola na legitymację).

Dodatkowo z przebiegu swoich czynności policjant albo strażnik miejski sporządza notatkę urzędową zawierającą określenie terminu i miejsca przeprowadzonej kontroli, imię i nazwisko kontrolującego, oznaczenie osoby kontrolowanej oraz opis czynności wykonanych w ramach udzielonej pomocy lub asysty, a także imiona i nazwiska osób je przeprowadzających.

Niekiedy podatnicy twierdzą, że policjanci swoimi działaniami w czasie kontroli spowodowali szkodę. Jeżeli podatnik zdecyduje się na skierowanie pozwu cywilnego przeciwko policji z żądaniem odszkodowania, notatka taka będzie istotnym dokumentem w aktach sprawy cywilnej.

Sąd może uchylić decyzję

Artykuł 122 op ustanawia zasadę prawdy obiektywnej. Przepis nakazuje organom podatkowym podjęcie wszelkich działań mających na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz załatwienie sprawy w postępowaniu podatkowym. Realizacji tej zasady służy art. 187 § 1 op nakładający na organy podatkowe obowiązek zgromadzenia i wyczerpującego rozważenia całokształtu materiału dowodowego sprawy.

Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Możliwość skorzystania z pomocy np. policji sprawia, że sądy administracyjne uchylają decyzje podatkowe, jeżeli organ podatkowy odstąpił wskutek oporu kontrolowanego od wykonania czynności kontrolnych. Sądy argumentują – „wystarczyło wezwać policję i dowód byłby przeprowadzony" >patrz ramka.

Doprowadzenie na przesłuchanie

Policja może też – zdaniem części sądów - pomóc w doprowadzeniu na przesłuchanie. I także w stosunku do tej czynności sądy administracyjne zarzucały w przeszłości fiskusowi nieskorzystanie z pomocy policji. 29 lipca 2011 r. WSA w Warszawie (III SA/Wa 1487/11) zarzucił organom podatkowym, że nie doprowadziły do przesłuchania świadka.

Wezwanie zostało prawidłowe doręczone, jednak świadek nie stawił się w siedzibie organu. Zdaniem sądu okoliczność ta nie zwalnia organu od podjęcia dodatkowych czynności w celu doprowadzenia do przesłuchania.