MSSF 17: nowy standard rachunkowści „Umowy ubezpieczeniowe"

Rada Międzynarodowych Stan- dardów Rachunkowości (IASB)18 maja 2017 roku zakończyła trwający chyba najdłużej w historii tworzenia standardów rachunkowości projekt dotyczący ujmowania umów ubezpieczeniowych i ogłosiła nowy standard, Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej 17 „ Umowy Ubezpieczeniowe". Standard ten zastąpi MSSF 4, który miał charakter przejściowy i stanowił pierwszą fazę przedsięwzięcia, jakim było opracowanie jednolitego, spójnego i kompleksowego standardu regulującego ujęcie umów ubezpieczeń. Standard będzie obowiązywał dopiero dla okresów rozpoczynających się 1 stycznia 2021 r. i później, jednak jego złożoność oraz odmienność od obecnie obowiązujących zasad powoduje konieczność odpowiednio wczesnego przygotowania zakładów ubezpieczeń do jego wdrożenia.

Celem nowych regulacji jest zapewnienie większej przejrzystości i porównywalności sprawozdań finansowych zakładów ubezpieczeń, gdyż obecnie obowiązujący standard, MSSF 4, daje dużą dowolność w podejściu do rachunkowego ujęcia kontraktów, co skutkuje różnym podejściem firm ubezpieczeniowych do ujmowania przychodów z umów ubezpieczeniowych. Bywa to kłopotliwe dla inwestorów i innych użytkowników sprawozdań finansowych, którzy mogą mieć kłopot z właściwą oceną sytuacji majątkowej i finansowej zakładów ubezpieczeń na podstawie prezentowanych danych.

Opisywane zmiany śmiało można nazwać rewolucją w stosowanych przez zakłady ubezpieczeń zasadach rachunkowości. Będzie on miał zastosowanie do umów ubezpieczeniowych, umów reasekuracyjnych oraz umów inwestycyjnych z uznaniowymi udziałami w zyskach, które zawierają element ubezpieczenia.

Główne założenia regulacji

Zmiany, które pociągnie za sobą wdrożenie nowego standardu MSSF 17, są fundamentalne. Idealnie wpisują się one w obecne trendy zmian w MSSF, które zakładają, że sprawozdania finansowe powinny odzwierciedlać świadczone usługi jednostek, ich model biznesowy, a nadrzędną zasadą stosowaną w rachunkowości powinna być nie królująca dotychczas zasada ostrożności, lecz najlepsze oszacowanie uwzględniające doświadczenia spółek, ich historię oraz wartość pieniądza w czasie.

MSSF 17 wymaga zastosowania modelu opartego na wartości bieżącej z aktualizacją założeń w kolejnych okresach sprawozdawczych.

Umowy ubezpieczeniowe mają być wyceniane i ujmowane na podstawie trzech głównych zasad:

- Wykazywane przychody odzwierciedlają świadczone usługi.

- Szacunki przyszłych przepływów pieniężnych są aktualizowane, oparte na bieżących założeniach i biorą pod uwagę prawdopodobieństwo zaistnienia.

- Przy wycenie uwzględniane są ryzyka (wycena odzwierciedla niepewność).

Na model wyceny zgodnie z MSSF 17 składają się następujące elementy:

- Marża dla usług umownych (contractual service margin czyli CSM).

Niezrealizowane zyski z umowy powinny być rozpoznane równomiernie w okresie trwania umowy.

- Przyszłe przepływy pieniężne.

Przepływy są ważone prawdopodobieństwem ich wystąpienia.

- Dyskontowanie.

Przyszłe przepływy powinny zostać zdyskontowane przy użyciu stopy najlepiej odzwierciedlającej charakter zobowiązań. Należy ją ustalić stosując podejście odgórne (top down approach) bądź oddolne (bottom up approach).

- Korekta o ryzyko.

Ustalając wartość należy wziąć pod uwagę, czy kwota, o którą wyceniamy jest pewna czy związana z niepewnością.

Standard pozwala na to, aby zmiany związane z dyskontem (zmiany stóp procentowych i innych założeń związanych z ryzykiem finansowym) były ujmowane w rachunku zysków i strat albo w innych całkowitych dochodach. Pozwoli to zakładom ubezpieczeń uniknąć wahań wyników, jeśli ich instrumenty finansowe będą wyceniane przez inne całkowite dochody zgodnie z MSSF 9 „Instrumenty finansowe".

Trudno nie zauważyć spójności z MSSF 15 „Przychody", który dotyczy ujęcia przychodów w innych branżach. Przychody zakładów ubezpieczeń, które obecnie są w dużej mierze ujmowane na podstawie zasady kasowej, mają być ujęte w poszczególnych okresach świadczenia usług proporcjonalnie do przewidywanego pokrycia ryzyka i dostarczanych innych usług w danym okresie.

Co się zmieni

Część inwestorów uważa, że sprawozdania finansowe zakładów ubezpieczeń sporządzone według MSSF przy obecnie obowiązującym standardzie MSSF 4 są trudne do zrozumienia i nie do końca porównywalne. Wynika to z relatywnie dużej swobody jaką daje dotychczasowy standard dotyczący umów ubezpieczeniowych, akceptując różne podejścia księgowe.

Dodatkowo, dane prezentowane w sprawozdaniach finansowych ubezpieczycieli nie do końca odzwierciedlają rzeczywistą sytuację finansową i majątkową zakładu, gdyż wiele ubezpieczeń to ubezpieczenia długoterminowe, a bardzo trudno jest pokazać wyniki zakładu ubezpieczeń przypadające na dany okres sprawozdawczy bez zastosowania złożonego holistycznego modelu.

W sprawozdaniach finansowych brak jest również informacji kluczowych z punktu widzenia oceny sytuacji finansowej firmy ubezpieczeniowej.

Nowy MSSF 17 jest odpowiedzią na te zastrzeżenia użytkowników sprawozdań finansowych zakładów ubezpieczeń odnośnie do ich czytelności i użyteczności.

Sama działalność ubezpieczeniowa jest mocno złożona, co sprawia, że standardy rachunkowości dla zakładów ubezpieczeń nie mogą być proste, a sprawozdania zakładów ubezpieczeń również są skomplikowane i trudne do analizy.

Uwaga! Nowy model rachunkowości kontraktów ubezpieczeniowych będzie bardzo złożony i oparty w większej mierze na szacunkach i założeniach, ale powinien istotnie zwiększyć użyteczność sprawozdań finansowych, gdyż zyski i straty zakładów będą odpowiednio rozpoznane w czasie, co jest szczególnie ważne w branży, gdzie realizują się one przez wiele lat, w sposób trudny do przewidzenia.

- Większa będzie również ich porównywalność, gdyż ponad dziesięcioletnia praca Rady Międzynarodowych Standardów Rachunkowości dała rezultat w postaci jednolitego podejścia księgowego do umów ubezpieczenia.

- Wpływ nowego standardu będzie szczególnie widoczny w ubezpieczeniach na życie, gdyż umowy ubezpieczeniowe w tym przypadku są na ogół długoterminowe. Sprawozdania finansowe ubezpieczycieli z tej grupy ulegną największym zmianom.

- W przypadku ubezpieczeń majątkowych i osobowych do wielu umów krótkoterminowych będzie można zastosować uproszczony model alokacji przychodów. W zakładach ubezpieczeń z tej grupy standard wywoła największe zmiany w rozpoznaniu umów reasekuracyjnych. Wymagana będzie również odrębna prezentacja reasekuracji.

Wpływ nowego standardu na sprawozdawczość będzie w dużej mierze zależał również od wielkości zakładu ubezpieczeń i jego portfela.

Co to oznacza w praktyce

Zakłady ubezpieczeń stosunkowo niedawno uporały się z wdrożeniem nowego systemu wypłacalności Solvency II. Wiązało się to z dużymi kosztami i zaangażowaniem nie tylko działów finansowych, księgowych i aktuarialnych, ale całych organizacji.

Wydaje się, że wdrożenie MSSF 17 stanowić będzie jeszcze większe wyzwanie. Świadczy o tym choćby to, że mimo iż standard będzie obowiązywał dopiero od 2021 roku, już w tej chwili zakłady ubezpieczeń rozpoczynają pracę nad jego implementacją.