W razie wątpliwości poczytuje się, że zmiana treści dotychczasowego zobowiązania nie stanowi odnowienia. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy wierzyciel otrzymuje od dłużnika weksel lub czek. Skutkiem nowacji jest wygaśnięcie dotychczasowego zobowiązania (również przedawnionego), w miejsce którego powstaje nowe.

Nowacja może przybrać dwojaką formę:

- umowy, na podstawie której dłużnik zobowiązuje się spełnić inne świadczenie, przy czym dopuszczalne jest jego wystąpienie jako alternatywa >> patrz wzór nr 1:

- umowy zobowiązującej dłużnika do spełnienia tego samego świadczenia, ale z innej podstawy prawnej >> patrz wzór nr 2:

Bez względu na postać, dotychczasowe zobowiązanie wygasa, natomiast obowiązek spełnienia świadczenia wynika już z nowego zobowiązania, innego od poprzedniego.

Czytaj też: Nowacja: na czym polega i jakie są jej przesłanki

„Dla kwalifikacji ugody (art. 917 k.c.) jako zarazem umowy nowacyjnej (art. 506 § 1 k.c.) niezbędne jest istnienie jednoznacznych ustaleń, iż w ramach wzajemnych ustępstw w zakresie istniejącego między stronami stosunku prawnego, dłużnik zobowiązał się za zgodą wierzyciela spełnić inne świadczenie, albo nawet to samo świadczenie, lecz z innej podstawy prawnej." (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 1999 r., III CKN 373/98).

Do skorzystania z instytucji odnowienia niezbędne jest, aby istniejące zobowiązanie dłużnika było ważne. Równie koniecznym elementem jest wystąpienie animus novandi, czyli zamiaru stron co do umorzenia uprzedniego zobowiązania poprzez zawarcie nowego. Brak ważnego zobowiązania powoduje, że czynność nowacyjna może być zaskarżona przez wierzycieli stron dokonujących odnowienia w drodze skargi pauliańskiej. Aby zatem przedsiębiorcy mogli uniknąć sporów, w umowie nowacyjnej powinni dokładnie sprecyzować pierwotne zobowiązanie, wskazując rodzaj zawartej umowy, datę jej zawarcia i rodzaj świadczenia należnego wierzycielowi.

Jeśli do nowacji dojdzie już po zasądzeniu istniejącego zobowiązania, jest to podstawa do wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego w oparciu o art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

„Zmiana przedmiotowo istotnych części umowy, decydujących o jej rodzaju, powoduje odnowienie zobowiązania. Odnowienie może polegać na zobowiązaniu się dłużnika do alternatywnego (przemiennego) świadczenia, innego niż było przewidziane w dotychczasowej umowie." (z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 315/98).

Samo wydanie dłużnikowi weksla lub czeku nie stanowi odnowienia. Istnieją wtedy dwa roszczenia, ale wierzyciel nie może dochodzić ich jednocześnie. Owo powiązanie nakłada konieczność realizacji zobowiązania wekslowego lub czekowego w pierwszej kolejności, a jego zaspokojenie prowadzi do umorzenia istniejącej już uprzednio wierzytelności.

Brak jest przeszkód, aby dokonać nowacji pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. O tym zaś, kiedy nastąpi jej skutek, tj. czy z chwilą zawarcia umowy, czy też, gdy ziści się warunek albo nadejdzie termin, zależy od woli stron.

Jeżeli wierzyciel dokona odnowienia tylko z jednym z dłużników solidarnych, pozostali będą zwolnieni z zobowiązania. Wierzyciel może jedna zastrzec, że zachowuje przeciwko nim swoje prawa.

Odnowienie przerywa bieg przedawnienia. Przy nowacji obejmującej zmianę przedmiotu świadczenia, ale bez zmiany jego podstawy prawnej, nowe zobowiązanie przedawnia się w dotychczasowym terminie. Gdy jednak nastąpiła zmiana podstawy prawnej świadczenia, przyjmuje się termin przedawnienia dla tej nowej podstawy.

Jeżeli wierzytelność była zabezpieczona poręczeniem lub ograniczonym prawem rzeczowym ustanowionym przez osobę trzecią, poręczenie lub ograniczone prawo rzeczowe wygasa z chwilą odnowienia, chyba że poręczyciel lub osoba trzecia zaaprobuje dalsze trwanie zabezpieczenia. Powyższe nie dotyczy gwarancji bankowej, która nie wygasa z chwilą nowacji, nie ma ona bowiem charakteru akcesoryjnego. Wyartykułowanie w/w akceptacji nie wymaga zachowania żadnej szczególnej formy. Istotne jest jedynie, aby zachowanie osoby dającej omawianą zgodę ujawniało jej wolę w sposób dostateczny, w tym również w sposób elektroniczny. Dla celów dowodowych postuluje się jednak zachowanie postaci pisemnej.

Autorka jest adwokatem

podstawa prawna: art. 506–507 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 80)