Podstawą powództwa nie mogą być tylko zasady współżycia społecznego

Przykładowo w wyroku z 7 kwietnia 2011 r. (I PK 239/10) SN uznał, że klauzula sprzeczności z zasadami współżycia społecznego z art. 8 kodeksu pracy nie może stanowić podstawy roszczenia, a jedynie posłużyć może oddaleniu powództwa o odszkodowanie, mimo że wypowiedzenie było niezgodne z prawem. Ta myśl, choć wyrażona na tle sprawy o odszkodowanie, ma walor ogólny, ponieważ zasady współżycia społecznego nie mogą stanowić podstawy zasądzenia jakichkolwiek roszczeń i regułą jest to, że powołanie się na nie stanowi zarzut tamujący roszczenie strony przeciwnej. Takie poglądy Sąd Najwyższy wypowiadał też w innych wyrokach, np. z 12 września 2001 r. (V CKN 465/00).

Zasada ta jest identycznie formułowana na tle stosowania podobnego przepisu dotyczącego zasad współżycia społecznego z kodeksu cywilnego, czyli art. 5 k.c.

Zbyt szeroka interpretacja

Kolejnym przykładem bezwzględnego stosowania omawianej zasady jest wyrok z 5 października 2007 r. (II PK 24/07). Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis art. 8 k.p. nie stanowi podstawy dla domagania się przez pracownicę, która w dacie składania oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę nie była w ciąży, a zaszła w ciążę po tej dacie, ustalenia, że umowa o pracę trwa nadal. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tego orzeczenia przywołał identyczne stanowisko wyrażone wcześniej w wyroku z 3 lutego 1993 r. (I PZP 72/92). Słusznie wywiedziono w jego uzasadnieniu, że nie do przyjęcia jest pogląd, że w razie stwierdzenia na podstawie art. 8 k.p., iż z uwagi na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego dane prawo (wyrażenia zgody na cofnięcie wypowiedzenia) nie korzysta z ochrony prawnej, to brak możliwości korzystania z tego prawa przekształca się w obowiązek złożenia określonego oświadczenia woli. Pojęcia „nie korzysta z ochrony” z art. 8 k.p. nie można bowiem, zdaniem Sądu Najwyższego, interpretować tak szeroko, by prowadziło to do przerodzenia się prawa przysługującego danemu podmiotowi w jego obowiązek, gdyż sprzeczne jest to z samą istotą konstrukcji nadużycia prawa, uregulowania w tym przepisie, który określa wszak ograniczenia w zakresie korzystania z praw podmiotowych, a więc tym samym dotyczy praw, a nie odnosi się do obowiązków podmiotu, któremu określone prawa przysługują. Skoro zaś tak, to przepis art. 8 k.p. nie może stanowić wystarczającej podstawy dla skonstruowania obowiązku wyrażania zgody na cofnięcie wypowiedzenia w sytuacji, gdy jej odmowa mogłaby być oceniona jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Zdaniem autora

Rafał Krawczyk, sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Orzecznictwo przesądzające niemożność formułowania roszczeń tylko w oparciu o zasady współżycia społecznego jest od lat ugruntowane. Zatem znając je pracownicy wnoszący takie pozwy narażają się na oczywistą przegraną. Pracodawca przywołujący w odpowiedzi na pozew takie orzecznictwo ma szansę na bardzo łatwą wygraną i to praktycznie bez potrzeby prowadzenia skomplikowanego i długotrwałego postępowania dowodowego. Oczywiście należy pamiętać, że omawiana reguła dotyczy także pracodawcy, zatem również on nawet nie powinien rozważać wnoszenia powództwa przeciwko pracownikowi opartego na tym, że zachowywał się sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, gdy równocześnie nie naruszył żadnych przepisów prawa. Takie pozwy też czasem się zdarzają, np. gdy pracodawca żąda odszkodowania od pracownika, który wypowiedział umowę o pracę narażając szefa na starty lub łamiąc dżentelmeńskie umowy na temat pozostawania w zatrudnieniu przez pewien uzgodniony okres.