Jeżeli umowa sprzedaży sprowadza się do tego, że konsument bierze upatrzoną rzecz, płaci za nią ?i wychodzi ze sklepu, problem zmiany ceny w ogólne nie występuję. Jeżeli od momentu zamówienia przez niego jakiegoś produktu do momentu jego dostarczenia i uregulowania rachunku mija kilka dni, też zwykle nie będzie z tym problemu. Jednak sprawa może się skomplikować, gdy klient zamawia bardziej skomplikowane lub złożone produkty albo takie, które trzeba dopiero sprowadzić z zagranicy. Może się wówczas okazać, że od złożenia zamówienia do wykonania umowy i wystawienia rachunku może minąć nawet kilka miesięcy. W tym czasie może zmienić się wiele czynników kształtujących cenę takiego produktu. Hurtownicy podniosą ceny, pracownicy w zakładzie produkcyjnym wynegocjują wyższe stawki wynagrodzenia, zmieni się stawka VAT, akcyzy lub cła. Wszystko to może wpływać na cenę produktu zamówionego przez konsumenta. Co zatem może zrobić przedsiębiorca, który już podpisał umowę z klientem i zadeklarował, jakiego wynagrodzenia zażąda? Tak naprawdę niewiele. W takim przypadku pozostaje mu pogodzić się z tym, że mniej zarobi, a jeżeli podniesienie ceny jest konieczne, musi dać konsumentowi prawo do odstąpienia od kontraktu.
Wzorce umów
Kwestia ta będzie szczególnie jednoznaczna, jeżeli przedsiębiorca stosuje własne wzorce umów, co jest niemal regułą w kontaktach ?z konsumentami. Umieszczenie w nich zapisu, zgodnie z którym dopuszczalne będzie podniesienie ceny, bez pozostawienia klientowi prawa do rezygnacji z kontraktu jest niedopuszczalne. Wszystko dlatego, że w przypadku umów zawieranych z konsumentami na podstawie wzorców lub regulaminów stosuje się do nich specjalne przepisy. Mają one chronić klientów przed nieuczciwymi zapisami, w tym ukształtowaniem stosunku prawnego w sposób dla niego niekorzystny.
Przykładowo, taki niedopuszczalny zapis mógłby mieć następujące brzmienie: w przypadku zmiany przepisów o VAT w trakcie obowiązywania niniejszej umowy obowiązująca jest uzgodniona ?w umowie cena netto powiększona o VAT naliczony według stawek obowiązujących w momencie wystawienia faktury. Biorąc pod uwagę upływ czasu między zawarciem umowy a jej wykonaniem, przedsiębiorcy we wzorcach narzucanych konsumentom najczęściej stosują zapisy, z których treści wynika, że ewentualne zmiany właśnie w stawce podatku VAT będą decydowały o ostatecznej cenie produktu. Jest to o tyle istotne, że właśnie zmiana tego podatku pozostaje całkowicie poza kontrolą zarówno przedsiębiorcy, jak i konsumenta (podobnie jak zmiana akcyzy czy cła). Na inne czynniki oddziałujące na cenę przedsiębiorca może mieć jakiś, większy lub mniejszy, wpływ. Nie zmienia to faktu, że taki zapis jest nieprawidłowy.
Przerzucone konsekwencje
W ten sposób przedsiębiorca przerzuca bowiem na konsumenta ryzyko potencjalnej podwyżki ceny produktu, nie pozostawiając mu w zasadzie żadnej swobody, a w szczególności prawa do odstąpienia od umowy. I właśnie ten ostatni element będzie decydował o tym, że tego rodzaju zapis może zostać zakwestionowany jako niezgodny z prawem. Przypomnijmy, co na temat wzorców umów mówi kodeks cywilny. Zgodnie z art. 3851 § 1 postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Ponadto wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta (art. 385 § 2).
O tym, czy dane postanowienie będzie uznane za niedozwolone, decydują więc pojęcia naruszenia dobrych obyczajów i interesów konsumenta. Są to pojęcia nieostre, które należy rozstrzygać w odniesieniu do konkretnej sprawy. Jednocześnie jednak kodeks cywilny daje pewne wskazówki. Chodzi o art. 3853, który wymienia przykładowe klauzule mogące być w razie wątpliwości uznane za niedozwolone. W odniesieniu do omawianego przykładu w szczególności należy zapoznać się z zapisem umieszczonym w pkt 20 tego artykułu. A stanowi on o tym, że za niedozwolone postanowienie umowne będzie uznane takie, które przewiduje uprawnienie kontrahenta konsumenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy.
