Postępowanie podatkowe: świadka fiskus przesłuchuje inaczej niż stronę

Podczas postępowania podatkowego organy skarbowe mają obowiązek zebrać pełny i wyczerpujący materiał dowodowy i ustalić wszystkie istotne elementy stanu faktycznego. Dopiero na takiej podstawie mogą wydać decyzje w indywidualnej sprawie podatnika.

Dokumenty nie zawsze wystarczą

W praktyce do ustalenia stanu faktycznego często wystarczy analiza dokumentacji podatkowej zgromadzonej przez podatnika i organy skarbowe. Wówczas przesłuchania stron i świadków to jedynie uzupełnienie materiału dowodowego.

Nie zawsze tak jednak jest. Bardziej skomplikowane transakcje mogą mieć bowiem różne skutki podatkowe – w zależności od ustalenia właściwej woli stron. Przykładem są umowy konsultingowe zawierane między podmiotami powiązanymi. W takich sytuacjach dowody uzyskane w wyniku przesłuchania stron i świadków mogą mieć kluczowe znaczenie dla przyszłej decyzji.

Podatnicy powinni zatem zwrócić uwagę na sposób prowadzenia postępowania przez organy podatkowe. Nie zawsze wiedzą oni, że mogą odmówić udzielenia niektórych informacji pracownikom fiskusa. W razie naruszenia ich uprawnień przez organy skarbowe podatnicy mogą starać się podważyć decyzję wydaną z naruszeniem ich praw.

Ordynacja podatkowa

przewiduje dwa typy osobowych źródeł dowodowych: świadków i stronę. Różnica pomiędzy tymi kategoriami ujawnia się w zakresie ich praw i obowiązków względem organu prowadzącego postępowanie.

Zeznanie świadka

Świadkiem jest każdy, kto może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. O dopuszczeniu dowodu z zeznań świadków decyduje prowadzący postępowanie. Może on z urzędu uznać, że taki dowód jest potrzebny, bądź przychylić się w tym zakresie do wniosku strony.

Podatnik, który chce powołać określoną osobę na świadka, nie musi jej wcześniej informować o swoim zamiarze – wystarczy, że poda organowi podatkowemu jej personalia oraz adres. Strona powinna też podać tezy dowodowe, czyli okoliczności, które w jej ocenie zostaną ustalone w wyniku przesłuchania. Jest to bardzo ważne. Właściwie sformułowana i uzasadniona teza dowodowa może mieć bowiem wpływ na dopuszczenie tego dowodu przez organ podatkowy.

Składając wniosek o powołanie świadka trzeba jednak pamiętać, że nie każda osoba może nim być. Poza tym niektóre osoby mogą odmówić składania zeznań lub odpowiedzi na poszczególne pytania.

Kto nie zostanie świadkiem

Z art. 195 ordynacji podatkowej wynika, że świadkiem nie mogą być:

- osoby niezdolne do postrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń;

- osoby obowiązane do zachowania w tajemnicy informacji niejawnych na okoliczności objęte tajemnicą, jeżeli nie zostały w trybie określonym obowiązującymi przepisami zwolnione od obowiązku zachowania tej tajemnicy;

- duchowni prawnie uznanych wyznań – co do faktów objętych tajemnicą spowiedzi.

Kiedy można odmówić składania zeznań

Zgodnie z art. 196 § 1 ordynacji podatkowej zeznań

mogą odmówić:

- małżonek strony,

- dziadkowie i dzieci strony,

- rodzeństwo strony,

- powinowaci strony w pierwszym stopniu,

- osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli.

Ponadto świadek może odmówić odpowiedzi na pytania, gdy odpowiedź mogłaby narazić jego lub jego bliskich wymienionych powyżej na odpowiedzialność karną, karnoskarbową albo spowodować naruszenie obowiązku zachowania ustawowo chronionej tajemnicy zawodowej.

Powiadomienie z wyprzedzeniem

O terminie przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadka organ prowadzący postępowanie powinien poinformować stronę z co najmniej siedmiodniowym wyprzedzeniem. Ma to umożliwić stronie właściwe przygotowanie się do tej czynności. Strona i jej pełnomocnik może być bowiem obecna podczas przesłuchania. Ma też prawo zadawać świadkowi pytania.

7 dni

to minimalne wyprzedzenie, z jakim należy powiadomić stronę o przeprowadzeniu dowodu z przesłuchania świadka

Przed przystąpieniem do przesłuchania świadka organ podatkowy zobowiązany jest pouczyć go, w jakich okolicznościach może on odmówić zeznań lub odpowiedzi na pytanie. Musi też uprzedzić go o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania. Jeśli nie dopełni tych obowiązków, to może to być przyczyną uchylenia decyzji przez organ wyższej instancji lub sąd.

Na takie uchybienie strona powinna jednak reagować od razu. Gdyby bowiem informacje uzyskane od świadka nie wniosły nic do sprawy, to taki zarzut, zgłoszony w przyszłości nie będzie podstawą do wzruszenia decyzji.

Odpytywanie strony

Na zupełnie innych zasadach organ podatkowy może przesłuchać stronę postępowania. Stroną jest przede wszystkim osoba, której interesów dotyczy prowadzone postępowanie. Zazwyczaj będzie to podatnik, płatnik lub inkasent oraz inne podmioty wskazane w art. 133 ordynacji podatkowej.

Oczywiste jest, że organ podatkowy może przesłuchać w charakterze strony wyłącznie osobę fizyczną. Co zatem w sytuacji, gdy stroną postępowania jest osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna? Wtedy organ podatkowy powinien przesłuchać osobę upoważnioną do reprezentacji takiego podmiotu.

Legitymacja do reprezentacji musi wynikać z przepisów i określonych dokumentów statutowych, np. spółkę z o.o. co do zasady reprezentują członkowie zarządu i prokurenci, zatem te osoby mogą być przesłuchane przez organ podatkowy w charakterze strony.

Nie jest więc dopuszczalne przesłuchiwanie poszczególnych członków zarządu w charakterze świadków. Takie działanie organów podatkowych jest rażącym naruszeniem prawa, które może skutkować stwierdzeniem nieważności decyzji wydanej na podstawie takiego dowodu.