Czy urząd skarbowy może zakwestionować uchwałę wspólników

Ogólne upoważnienie dla organów podatkowych i organów kontroli skarbowej do wystąpienia do sądu powszechnego z żądaniem oceny ważności stosunków prawnych (na gruncie prawa cywilnego) ma umocowanie w art. 189

1

kodeksu postępowania cywilnego

(k.p.c.) w związku z art. 189 tego kodeksu. Norma ta skorelowana jest z art. 199a

§ 3 ordynacji podatkowej (op), który zobowiązuje organ prowadzący postępowanie podatkowe do wystąpienia do sądu powszechnego w przypadku powzięcia w toku postępowania wątpliwości co do istnienia bądź nieistnienia prawa lub stosunku prawnego.

Na podstawie odesłania zawartego w art. 31 ust. 1 ustawy o kontroli skarbowej wskazany przepis ordynacji podatkowej stosuje się również w postępowaniu kontrolnym, prowadzonym przez organy kontroli skarbowej.

Art. 199a § 3 op nakłada zatem na organy obowiązek ustalania istotnych okoliczności, ze sfery szeroko rozumianego prawa cywilnego i handlowego, za pośrednictwem drogi sądowej.

Weryfikacja sposobu powołania

Prowadząc postępowanie podatkowe (postępowanie kontrolne) w spółkach z o.o., organy podatkowe mogą napotkać problem z właściwą interpretacją czynności prawnych, podejmowanych przez zgromadzenie wspólników.

Dotyczyć może to zwłaszcza weryfikacji sposobu powołania (bądź odwołania) określonych osób z funkcji pełnionych przez nie w organach spółki, co na gruncie podatkowym może wiązać się np. z możliwością późniejszego zaliczenia wydatków na wynagrodzenia tych osób do kosztów uzyskania przychodu w spółce.

W takim wypadku niezbędne może okazać się wystąpienie do właściwego sądu powszechnego z pozwem o ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy spółką a członkiem jej organu.

Przeszkodą kodeks spółek handlowych?

Jednak w tym miejscu organy podatkowe (skarbowe) mogą napotkać przeszkodę. Jak stwierdza bowiem art. 252 § 1 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.), osobom lub organom spółki, wymienionym w art. 250 k.s.h., przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą.

Artykułu 189 k.p.c. w tym zakresie się nie stosuje. Wśród podmiotów wskazanych w art. 250 k.s.h. nie ma organów podatkowych (skarbowych). Zatem należy przede wszystkim rozważyć, czy wiąże on te organy, a tym samym czy są one legitymowane do wnoszenia powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności uchwały będącej jego podstawą.

Co wynika z wyroków

Sądy administracyjne podchodzą do tego zagadnienia z dużą dozą ostrożności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z 17 kwietnia 2009 (I SA/Łd 1366/08) podał w wątpliwość (aczkolwiek całkowicie nie wykluczył) możliwość wytoczenia przez organ podatkowy (skarbowy) powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników spółki z o.o.

Dużo bardziej zdecydowany był Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z 10 września 2009 (II FSK 385/08), komentując analogiczną normę k.s.h. odnoszącą się do spółki akcyjnej, zauważył, że „na gruncie prawa spółek handlowych zarówno problematyka podejmowania uchwał w spółce kapitałowej, jak i sankcja, jaką należy stosować, gdy uchwała jest sprzeczna z ustawą, są całkowicie uregulowane w kodeksie spółek handlowych. (...)

Nie jest więc możliwe na tle art. 422 – 427 k.s.h., aby jakakolwiek osoba lub organ w dowolnym czasie mógł powołać się na nieważność uchwały walnego zgromadzenia. W razie wadliwości takich uchwał tylko osoby określone w przepisach kodeksu mogą korzystać z sankcji przewidzianej w art. 422 i 425”.

Rozbieżne stanowiska

Wydawałoby się, że wspólnicy i członkowie organów spółki mogą być spokojni co do możliwości zakwestionowania przez organy podatkowe ważności uchwał podejmowanych przez zgromadzenie wspólników. Tym bardziej że art. 252 § 3 k.s.h. wprowadza materialny termin trzech lat  na wniesienie powództwa o stwierdzenie nieważności takiej uchwały.

Jednak Sąd Najwyższy w wyroku z 12 grudnia 2008 (II CSK 278/08) stwierdził, że „uchwała wspólników powzięta in fraudem legis jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c. Podobnie trzeba ocenić uchwałę naruszającą przepisy prawa publicznego, w szczególności prawa karnego.

W takich wypadkach uchwała wspólników może być na zasadach ogólnych kwestionowana bez ograniczeń czasowych w drodze powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.)”.

Odnotować należy, że zupełnie przeciwstawny pogląd (a więc dopuszczający wyłącznie powództwo oparte na przesłankach wynikających z art. 252 § 1 k.s.h.) wyraził m.in. Sąd Apelacyjny w Katowicach (wyrok z 16 lipca 2009, V ACa 241/09).

Jak widać, w omawianym zakresie sądy powszechne wcale nie wypracowały jednolitego stanowiska. W przytoczonym już wyroku NSA sąd ten zauważył również, że „przepisy art. 252 i 425 tej ustawy określają skutki prawne czynności niezgodnej z ustawą i stanowią lex specialis w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego, brak więc jest podstaw do powoływania art. 58 k.c. do stwierdzenia, czy mamy do czynienia z nieważnością uchwały”.

Podatnik może skutecznie się bronić

Z uwagi na niejednolitość orzecznictwa organy mogą podjąć próbę wystąpienia do sądu powszechnego. Upoważnienia do wniesienia pozwu mogą w takim wypadku upatrywać w art. 189

1

k.p.c. w związku z art. 189 k.p.c., natomiast podstawą materialną żądania będzie odpowiedni przepis prawa materialnego, którego naruszenie miałoby w ocenie organu powodować skutek w postaci nieważności takiej uchwały.

Niemniej podatnicy, u których fiskus zakwestionuje uchwały zgromadzenia wspólników, mogą podjąć skuteczną walkę przed sądami administracyjnymi. Zwłaszcza że ustawodawca w odniesieniu do tych uchwał wprowadził szczególny środek zaskarżenia, który wprost wyłącza zastosowanie ogólnej normy art. 189 k.p.c. (a to ona stanowi podstawę wniesienia powództwa, bowiem art. 189

1

k.p.c. rozszerza jedynie zakres jej adresatów i wskazuje konkretne, szczególne okoliczności jej zastosowania).

Gdy nie było uchwały

Nieco inaczej jest w wypadku tzw. uchwał nieistniejących. Sąd Najwyższy wielokrotnie zwracał uwagę, że powództwo o ustalenie nieistnienia uchwały można wytoczyć opierając się na art. 189 k.p.c. z pominięciem przesłanek wskazanych w art. 252 § 1 k.s.h. (np. wyroki z 16 lutego 2005, III CK 296/04, z 4 stycznia 2008, III CSK 238/07).

Tak więc organy podatkowe (skarbowe), które będą kwestionowały sam fakt powzięcia uchwały (jej istnienia w obrocie prawnym), a tym samym będą zmierzały do wykazania, że nie istnieje stosunek prawny bądź prawo, którego podstawą była taka uchwała, mogą skierować do sądu powszechnego pozew na podstawie art. 1891 k.p.c. w związku z art. 189 k.p.c.

Zawieszenie biegu przedawnienia

Wystąpienie przez organy podatkowe (skarbowe) z powództwem do sądu powszechnego zawiesza bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego (art. 70 § 6 pkt 3 op).

Termin ten rozpoczyna swój dalszy bieg w dniu następnym po uprawomocnieniu się orzeczenia sądu powszechnego w sprawie ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (art. 70 § 7 pkt 3 op).

Kto jest powodem