Tylko w dwóch wypadkach radę pracowników bezpośrednio wybiera załoga

Do wyboru rady pracowników przez załogę dojdzie tylko w dwóch wypadkach. Określa je art. 4 ust. 3 i 4 [link=http://aktyprawne.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr?id=181672]ustawy z 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (DzU nr 79, poz. 550, dalej ustawa)[/link].

Po pierwsze, stanie się tak w tych firmach, gdzie nie działa reprezentatywna zakładowa (międzyzakładowa) organizacja związkowa w rozumieniu art. 241[sup]25a[/sup] § 1 k.p., a więc taka, która nie zrzesza określonej w tym przepisie części załogi. Reprezentatywną jest organizacja związkowa:

- będąca jednostką organizacyjną albo organizacją członkowską ponadzakładowej organizacji związkowej uznanej za reprezentatywną na podstawie art. 241[sup]17[/sup] § 1 pkt 1 k.p., jeśli zrzesza co najmniej 7 proc. pracowników zatrudnionych u pracodawcy lub

- zrzeszająca co najmniej 10 proc. pracowników zatrudnionych u pracodawcy.

Po drugie, pracownicy wybiorą radę wtedy, gdy u pracodawcy działają co najmniej dwie reprezentatywne organizacje związkowe w rozumieniu art. 241[sup]25a[/sup] § 1 k.p. i nie zawrą porozumienia w sprawie powołania i funkcjonowania rady w ciągu 30 dni od rozpoczęcia negocjacji.

W pierwszym wypadku, czyli gdy nie ma reprezentatywnej organizacji związkowej, inicjatorem utworzenia rady są pracownicy. Art. 8 ust. 1 ustawy pozwala na to co najmniej 10 proc. pracowników zatrudnionych u pracodawcy. Ich wniosek w tej sprawie powinien mieć formą pisemną.

Złożenie pisemnego wniosku przez co najmniej 10 proc. pracowników powoduje, że pracodawca musi podjąć działania mające na celu zorganizowanie i przeprowadzenie wyborów do rady. Wniosek taki nie jest konieczny w przypadku określonym w art. 4 ust. 3 ustawy. Chodzi o sytuację, gdy uprawnione związki zawodowe nie zawrą porozumienia w sprawie powołania rady. Wtedy zawiadomienie organizacji o braku porozumienia w 30-dniowym terminie uruchamia procedurę przygotowawczą do wyborów.

W obu wypadkach polega to na tym, że:

- pracodawca przygotowuje projekt regulaminu określającego skład, zasady powoływania i tryb działania komisji wyborczej,

- pracodawca przedstawia projekt regulaminu do uzgodnienia przedstawicielom pracowników, a w firmach, gdzie działają reprezentatywne organizacje związkowe – tym organizacjom (art. 10 ust. 2 ustawy),

- projekt regulaminu pracodawca uzgadnia z odpowiednim przedstawicielstwem (tj. reprezentatywnymi związkami, a w razie ich braku – z pracownikami wyłonionymi w trybie przyjętym u pracodawcy),

- powołuje się członków komisji wyborczej w sposób określony w regulaminie.

Ustawa nie określa trybu wyłaniania tzw. przedstawicieli pracowników, z którymi pracodawca uzgadnia regulamin. Odwołuje się do „trybu przyjętego u danego pracodawcy”, a więc do zwyczaju. Jest nim pewna utrwalona w firmie praktyka (np. wybory czy desygnowanie przedstawicieli przez pracowników poszczególnych komórek organizacyjnych). Jeżeli w firmie nie ustalono dotychczas żadnej praktyki wyłaniania przedstawicieli załogi, najlepiej stanie się, gdy to pracodawca zorganizuje ich wybór. Powinno ich być co najmniej dwóch. Wskazuje na to liczba mnoga użyta w art. 10 ust. 2 pkt 2 ustawy.

Ustawodawca określił 30-dniowy termin na przeprowadzenie uzgodnień (art. 10 ust. 2 ustawy), a jest on liczony od przedstawienia uprawnionym podmiotom projektu regulaminu. Gdy w tym czasie strony go nie uzgodnią, szef samodzielnie ustanawia regulamin. Jest jednak związany treścią uzgodnień cząstkowych dokonanych w negocjacjach.

Ustanowienie regulaminu może mieć formę np. obwieszczenia pracodawcy. Regulamin oraz imienny skład komisji wyborczej powinien być podany załodze do wiadomości. Wprawdzie obowiązek taki nie wynika z ustawy, ale przesądza o tym cel i funkcja tego aktu.

Ustawa nie narzuca sposobu ustalania składu osobowego komisji wyborczej. Wolno go zatem określić dowolnie, byleby gwarantował jej rzetelność i obiektywizm oraz elementarne zaufanie załogi. Skład komisji można więc ustalić:

- w wyborach dokonanych przez pracowników,

- przez desygnowanie członków przez przedstawicieli pracowników lub organizacje związkowe, z którymi pracodawca negocjuje treść regulaminu,

- przez ustalenie zasady, że w skład komisji wyborczej wchodzą każdorazowo przedstawiciele załogi powołani do innych celów, np. do reprezentowania jej przy ustalaniu zasad wykorzystania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych itp.,

- w każdy inny sposób gwarantujący obiektywizm i rzetelność funkcjonowania komisji wyborczej.

Kolejny etap zmierzający do przeprowadzenia wyborów polega na ogłoszeniu ich daty oraz terminu zgłaszania kandydatów na członków rady. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy to obowiązek pracodawcy. Podać należy to w taki sposób, aby wszyscy pracownicy mogli zapoznać się z tymi informacjami. Najlepiej gdy odbywa się to w tym samym dniu, co ustalenie regulaminu komisji wyborczej.

Pracodawca musi ogłosić termin wyborów nie później niż na 30 dni przed dniem elekcji. W każdym wypadku wybory nie mogą się odbyć później niż w ciągu 30 dni od ustalenia regulaminu określającego skład i zasady powoływania oraz tryb działania komisji wyborczej (art. 10 ust. 3 ustawy).

Przy zgłaszaniu kandydatów na członków rady należy przestrzegać następujących zasad:

> w firmach, w których nie działają reprezentatywne organizacje związkowe, prawo do zgłoszenia kandydatów przysługuje:

- u pracodawców zatrudniających do 100 pracowników – grupom co najmniej 10 pracowników (art. 4 ust. 4 pkt 1 ustawy),

- u zatrudniających powyżej 100 pracowników – grupom co najmniej 20 pracowników (art. 4 ust. 4 pkt 2 ustawy),

> w firmach, w których działają reprezentatywne związki – każdej z tych organizacji (art. 4 ust. 3 ustawy).

Na zgłaszanie kandydatur jest 21 dni, licząc od wydania komunikatu w tej sprawie (art. 8 ust. 2 ustawy). Wprawdzie ustawa wprost tego nie przewiduje, ale ponieważ członkostwo w radzie jest dobrowolne, to skutecznemu zgłoszeniu kandydata powinna towarzyszyć zgoda na kandydowanie. Najlepiej jeśli ma formę pisemną i zostanie dołączona do zgłoszenia.

Niezależnie od tego, kto jest uprawniony do zgłaszania kandydatur – grupy pracowników czy reprezentatywne związki, należy pamiętać, że bierne prawo wyborcze przysługuje wyłącznie pracownikom, którzy przepracowali u pracodawcy nieprzerwanie co najmniej rok, chyba że pracodawca działa krócej. Ten wymóg stażowy pracownik spełnia, gdy pozostaje nieprzerwanie w stosunku pracy – co do zasady – przez rok. Będzie tak też, gdy pracownik pozostaje w stosunku pracy na podstawie następujących bezpośrednio po sobie terminowych umów o pracę. Ponadto zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy do stażu pracy, od którego zależy nabycie biernego prawa wyborczego, wlicza się okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli do jego zmiany doszło na zasadach określonych w art. 231 k.p. (przejęcie zakładu pracy) oraz we wszystkich tych wypadkach, w których nowy pracodawca stał się z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy.

Zgodnie z art. 9 ust. 3 ustawy biernego prawa wyborczego nie mają:

- zarządzający jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępcy,

- pracownicy wchodzący w skład kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy,