Kara umowna na wypadek odstąpienia od umowy z winy drugiej strony

W orzecznictwie wskazuje się, że kara umowna jest surogatem odszkodowania za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego (wyrok SA w Białymstoku ?z 28 lipca 2005 r., I ACa 368/05). Pozwala ona skompensować wierzycielowi wszystkie uszczerbki wynikające dla niego z naruszenia zobowiązania przez dłużnika – zarówno uszczerbki ?o charakterze majątkowym, jak i niemajątkowym.

Problematyka zastrzegania kar umownych była wielokrotnie przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Zgodnie z powołanym przepisem zastrzeżenie kary umownej jest możliwe tylko na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Mimo że zakres swobody stron w kształtowaniu warunków funkcjonowania kary umownej jest szeroki, ta zasada nie może być uchylona wolą stron. Niedopuszczalne jest zatem zastrzeganie kary umownej w zakresie zobowiązań pieniężnych sensu stricto, jak i zobowiązań pieniężnych w szerokim znaczeniu.

Zagadnienie to zostało rozstrzygnięte w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 11 kwietnia ?2003 r., III CZP 61/03, w której SN wskazał, że kategorię zobowiązania niepieniężnego należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono z pewnością zobowiązania niepieniężne przewidujące świadczenia o charakterze majątkowym, np. zawarcie umowy przyrzeczonej, oraz niemajątkowym, np. powstrzymanie się od działalności konkurencyjnej. Podkreślił jednak, że w praktyce kontraktowej można zaobserwować zastrzeganie kar umownych także na wypadek skorzystania przez jednego z kontrahentów z uprawnienia kształtującego np. wypowiedzenia umowy lub odstąpienia od niej.

W komentowanej sprawie kara umowna zastrzeżona została na wypadek odstąpienia od umowy przez jedną ze stron wskutek okoliczności, za które odpowiada druga strona. W świetle m.in. wskazanej uchwały SN było to działanie dopuszczalne. W przedstawionej sprawie przyczyną odstąpienia od umowy przez pozwaną stało się jednak opóźnienie w zapłacie rat ?– de facto opóźnienie w wykonaniu zobowiązania pieniężnego. Wątpliwości budzi kwestia, czy było to możliwe, albowiem postanowienia kontraktu łączące obowiązek zapłaty kary umownej ?z brakiem lub nieterminowym spełnieniem świadczenia pieniężnego powinny być traktowane jako poczynione contra legem – nieważne ?z mocy prawa (art. 58 § 3 k.c. – wyrok SN ?z 17 grudnia 2008 r., I CSK 240/08).

Stanowisko zaprezentowane przez SN ?w komentowanym orzeczeniu potwierdza pogląd SN wyrażony w wyroku z 20 października 2006 r. (IV CSK 154/06), w którym SN wskazał, że można zastrzec skutecznie karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy leasingu, w razie niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków przez leasingobiorcę. W orzeczeniu ?z 7 lutego 2007 r., III CSK 288/06, SN uznał, że co do zasady nie jest wyłączone zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy przez stronę, która zgodnie z umową uprawniona była do żądania świadczenia pieniężnego. Zastrzegł jednak, że jeżeli przyczyną odstąpienia od umowy było wyłącznie niewykonanie zobowiązania pieniężnego, to zastrzeżona kara umowna jest nieważna jako sprzeczna ?z przepisem art. 483 § 1 k.c.

W przedstawionym stanie faktycznym opóźnienie w zapłacie przez powodów rat było jedną ?z możliwych przesłanek odstąpienia przez pozwaną od umowy (jako okoliczność leżąca po stronie powodów). Zastrzeżenie kary umownej nastąpiło nie na wypadek niewykonania zobowiązania pieniężnego, lecz na wypadek odstąpienia od umowy, czyli uprawnienia kształtującego – jako świadczenia niepieniężnego. W świetle powyższych rozważań taka praktyka jest akceptowana w orzecznictwie, choć podnosi się, że nie jest ona karą umowną, ale ma charakter represyjny i jest dopuszczalna w ramach art. 3531 k.c., statuującego zasadę swobody umów (wyrok SN z 20 października 2006 r., IV CSK 178/06). ?W związku z tym komentowany wyrok wpisuje się ?w utrwaloną już linię orzeczniczą.