Jak potrącić sobie wzajemne zobowiązania

Firmy w ramach prowadzonej działalności często zawierają  ze sobą więcej niż jedną umowę. W takich sytuacjach zdarza się, że jeden przedsiębiorca staje się jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem  swojego kontrahenta.

Kodeks cywilny

reguluje w sposób wyczerpujący sposoby wygaśnięcia tego typu zobowiązań między przedsiębiorcami (podmiotami prawa cywilnego). Jednym z nich jest potrącenie, które polega na umorzeniu wierzytelności (części lub całości) bez konieczności dokonywania zapłaty (gotówkowej lub bezgotówkowej).

Bez efektywnego świadczenia

Istota potrącenia polega na tym, że wartość jednej wierzytelności zalicza się na poczet drugiej, czyli żaden z wierzycieli nie otrzymuje efektywnie swojego świadczenia, ale  zostaje zwolniony ze swojego zobowiązania do wartości wierzytelności niższej.

Potrącenie występuje w obrocie gospodarczym w dwóch postaciach: jako  ustawowe bądź umowne. Jeżeli kontrahent wyraża zgodę na dokonanie potrącenia w zawartej umowie, przedsiębiorcy mają swobodę w modyfikowaniu jego zasad.

Mogą np. dokonać potrącenia, gdy obie wierzytelności  nie są  jeszcze wymagalne, czyli gdy termin jednej płatności jeszcze nie nastąpił  albo nie zachodzi wzajemność świadczeń.

Nie ma zgody

Sytuacja komplikuje się, gdy kontrahent nie wyraża zgody na dokonanie potrącenia. Nie oznacza to jednak, że dokonanie potrącenia staje się niemożliwe.

Jednakże, aby było skuteczne, przedsiębiorca przed złożeniem oświadczenia powinien pamiętać, aby wierzytelności spełniały ustawowe przesłanki z art. 498 § 1 k.c., czyli by istniała:

- wzajemność wierzytelności,

- jednorodzajowość świadczeń,

- wymagalność wierzytelności,

- zaskarżalność wierzytelności.

Brak choćby jednej z tych przesłanek powoduje, że oświadczenie o potrąceniu jest nieskuteczne. Na czym one jednak polegają?

Z różnych umów

Przesłanka wzajemności jest spełniona, gdy obie strony są wobec siebie jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem. Jest to podstawowa zasada kompensaty ustawowej, która nie oznacza, że wierzytelność ma wynikać z jednej umowy. W praktyce  potrącenie dotyka wierzytelności, które wynikają z różnych umów.

Sposób przeliczenia waluty

Jednorodzajowość świadczeń ma miejsce wówczas, gdy przedmiotem potrącenia są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku.

Największe praktyczne znaczenie w obrocie pomiędzy przedsiębiorcami odgrywa potrącenie wierzytelności pieniężnych. Problem pojawia się, gdy jedna z wierzytelności została określona w walucie obcej albo też obie wierzytelności zostały określone w różnych walutach zagranicznych.

W takich sytuacjach należy pamiętać, że zgodnie z dominującym poglądem panującym w doktrynie dopuszcza się także możliwość potrącenia, gdy jedna z wierzytelności została wyrażona w walucie polskiej, a druga obcej, a także w sytuacji gdy obie wierzytelności zostały wyrażone w walutach obcych.

Nie ulega wątpliwości, że strony mogą również dopuścić potrącenie tego rodzaju w umowie, przy czym powinny precyzyjnie określić sposób i zasady przeliczenia waluty.

Nadszedł termin

Zasadnicze znaczenie dla złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu ma także wymagalność wierzytelności, przez którą należy rozumieć wymagalność obu wierzytelności.

Zgodnie z art. 120 § 1 k.c. wierzytelności są wymagalne, gdy obie strony (obaj przedsiębiorcy) mogą żądać spełnienia świadczenia określonego przez wynikające z umowy zobowiązania, np. nadszedł termin spłaty pożyczki udzielonej kontrahentowi, nadszedł termin zapłaty wynagrodzenia wynikającego z umowy o roboty budowlane itp.

Warto wspomnieć, że dopuszczalne jest również potrącenie w sytuacji, gdy tylko ten, który składa oświadczenie, dysponuje wymagalną wierzytelnością, natomiast dla zaistnienia skutku w postaci umorzenia wierzytelności nie jest konieczna wymagalność wierzytelności kontrahenta.

Zatem przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu należy zastanowić się nad tym, czy wierzytelność, która będzie przedstawiana do potrącenia, jest już wymagalna. Zawsze z ostrożności można, przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu, wezwać kontrahenta do natychmiastowej zapłaty, o ile wymagalność nie została zastrzeżona szczególnymi postanowieniami umownymi.

Należy pamiętać także o szczególnych przypadkach, gdy wierzytelność staje się wymagalna, mimo że nie nadszedł jeszcze termin wymagalności zastrzeżony w umowie. Taka sytuacja ma miejsce, np. gdy dłużnik przedsiębiorcy składającego oświadczenie o potrąceniu stał się niewypłacalny albo jeżeli wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność, zabezpieczenie wierzytelności uległo znacznemu zmniejszeniu.

Można dochodzić przed sądem

Zaskarżalność wierzytelności polega na tym, że powinny się one nadawać do dochodzenia przed sądem lub innym organem państwowym. W odniesieniu do przesłanki zaskarżalności przyjmuje się, że powinna ona dotyczyć tylko wierzytelności podmiotu składającego potrącenie, natomiast wierzytelność kontrahenta nie musi mieć cechy zaskarżalności.

Złożenie oświadczenia o potrąceniu przy braku cechy zaskarżalności wierzytelności skutkuje tym, że oświadczenie nie jest skuteczne, a tym samym nie dochodzi do umorzenia wierzytelności.

Co dzieje się, gdy przedsiębiorca „prześpi termin”,  czyli nie zauważy, że jego roszczenie się przedawniło

?

Otóż dzięki instytucji potrącenia jest szansa, że  przedawniona wierzytelność przedsiębiorcy zostanie wyegzekwowana. Oczywiście nie dosłownie, bo zgodnie z intencją potrącenia  dojdzie do tego poprzez umorzenie części albo całości nieprzedawnionego długu, jaki przedsiębiorca ten miał wobec drugiego podmiotu.

Należy pamiętać, że wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili gdy potrącenie stało się możliwe (czyli wierzyciel stał się także dłużnikiem wobec tego samego kontrahenta), przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.

Ta regulacja jest bardzo korzystna dla przedsiębiorców chcących skorzystać z potrącenia, w sytuacji gdy kontrahent nie wyraża zgody na zawarcie umowy kompensacyjnej.  Wówczas możliwe jest potrącenie nawet po wielu latach od upływu terminu przedawnienia.

Przykład

10 lipca 2006 przedsiębiorca X udzielił przedsiębiorcy Y pożyczki w kwocie 200 tys. zł, która miała zostać zwrócona 10 lutego 2007.