Prawo do kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego przez pracownika mają pracodawcy, czyli płatnicy składek do ZUS, oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Podstawę prawną takiego kontrolowania stanowi art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Pozwala on pracodawcom na sprawdzanie nie tylko sposobu wykorzystania zwolnień lekarskich, ale także ich prawdziwości. Szczegółowe zasady przeprowadzania kontroli określa rozporządzenie ministra pracy i polityki społecznej z 27 lipca 1999 r.
Sprawdzenie prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego od pracy z powodu choroby polega na ustaleniu, czy ubezpieczony w czasie jego trwania nie wykonuje pracy zarobkowej lub nie wykorzystuje go w sposób niezgodny z jego celem.
Nie każdy pracodawca może sprawdzać chorującego pracownika. Uprawnieni do tego są płatnicy składek do ZUS, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych. W wypadku pracodawców zatrudniających do 20 pracowników prawo to posiada ZUS.
Procedura kontroli jest prosta. Odbywa się tylko na podstawie pisemnego upoważnienia. Chorujący pracownik może być sprawdzony w domu czy w miejscu czasowego pobytu. Nie należy traktować upoważnienia jako nakazu współpracy z kontrolerem czy wpuszczenia go do domu. Wszystko zależy od dobrej woli niezdolnego do pracy. Z kontroli sporządzany jest protokół, jeśli stwierdzone zostaną nieprawidłowości. Z tym dokumentem pracownik ma prawo zapoznać się i złożyć wyjaśnienia. Wątpliwości, czy zwolnienie lekarskie od pracy wykorzystywane było niezgodnie z jego celem, rozstrzyga właściwa jednostka organizacyjna ZUS.
