Dyktatura większości? Art. 20 k.s.h. jako tarcza przed wrogim rozwodnieniem kapitału

W spółkach kapitałowych relacje między większością a mniejszością często przypominają grę strategiczną. Większość ma przewagę głosów, ale jej władza nie jest absolutna. Granicę wyznacza art. 20 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.), nakładający obowiązek równego traktowania wspólników lub akcjonariuszy w takich samych okolicznościach. To przepis, który coraz częściej staje się realnym narzędziem w sporach o tzw. wrogie rozwodnienie kapitału, czyli działania zmierzające do osłabienia pozycji mniejszości w spółce poprzez zmiany kapitałowe lub regulacyjne.

Wrogie działania wewnątrz spółek kapitałowych często przybierają formę tzw. rozwodnienia kapitału. Scenariusz jest powtarzalny: akcjonariusz lub wspólnik większościowy przegłosowuje uchwałę o podwyższeniu kapitału zakładowego, jednocześnie wyłączając prawo poboru dla dotychczasowych akcjonariuszy lub wspólników. Nowe akcje lub udziały obejmuje podmiot powiązany z większością lub sama większość, niejednokrotnie po zaniżonej cenie.

Kluczowym elementem prawnym jest brak konsensusu między wspólnikiem większościowym a mniejszościowym. Wyłączenie prawa poboru samo w sobie nie jest nielegalne, jednak może być wadliwe wtedy, gdy dzieje się przy sprzeciwie wspólników mniejszościowych i prowadzi do ich pokrzywdzenia. Bez zgody mniejszości taka operacja musi mieć prawdziwe uzasadnienie ekonomiczne w interesie samej spółki, a nie tylko w wygodzie większościowego właściciela.

Nie tylko deklaracja

Art. 20 k.s.h. wymaga, aby wspólnicy w takich samych okolicznościach byli traktowani identycznie. Choć równe traktowanie nie oznacza matematycznej równości, to statuuje zakaz nieuzasadnionej dyskryminacji. Mowa tu wyłącznie o sytuacjach, w których akcjonariusze lub wspólnicy w tożsamych okolicznościach są traktowani odmiennie, mimo że nie ma to osadzenia w interesie spółki, rozumianym przede wszystkim jako dobro ogółu akcjonariuszy lub wspólników.

Jeśli podwyższenie kapitału nie jest podyktowane realną potrzebą spółki (np. koniecznością spłaty długów czy sfinansowania konkretnej inwestycji), a z okoliczności sprawy wynika, że motywowane jest jedynie chęcią degradacji wspólnika, który nie wyraził zgody na rozwodnienie, mamy do czynienia z naruszeniem zasady równego traktowania wynikającej z art. 20 k.s.h., a zatem naruszeniem prawa.

Znaczenie art. 20 k.s.h. jest przedmiotem analizy sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego. W orzecznictwie podkreśla się, że przepis ten nie ma charakteru wyłącznie programowego, lecz stanowi normę kontrolną przy ocenie uchwał organów spółek kapitałowych. Sąd Najwyższy od lat wskazuje (np. w wyroku z 13 maja 2004 r., sygn. akt V CK 452/03), że skuteczność upoważnienia zarządu do wyłączenia lub ograniczenia prawa poboru akcji (udziałów) przez niektórych akcjonariuszy lub wspólników w granicach kapitału docelowego należy ocenić przede wszystkim z punktu widzenia interesów spółki. Sąd Najwyższy podkreślał w przeszłości, że uprzywilejowanie jednego akcjonariusza względem innych może przesądzać o niedopuszczalności zmiany statutu spółki z uwagi na art. 20 k.s.h. (tak wynika np. z postanowienia Sądu Najwyższego z 6 listopada 2020 r., sygn. akt I CSK 290/20).

Sądy powszechne także coraz częściej odchodzą od czysto formalnego badania uchwał na rzecz analizy ich merytorycznej uczciwości względem wszystkich wspólników. Analiza aktualnego orzecznictwa wskazuje, że zasada równego traktowania nie jest jedynie pustą deklaracją, lecz realnym zakazem różnicowania sytuacji wspólników, o ile znajdują się oni w tożsamych okolicznościach. Według sądów każde odstępstwo od tej zasady wymaga obiektywnego, racjonalnego uzasadnienia osadzonego w interesie spółki (np. wyrok SA w Łodzi z 28 lutego 2020 r., sygn. akt I AGa 180/19, wyrok SA w Gdańsku z 19 stycznia 2018 r., sygn. akt V AGa 32/18). W praktyce stanowi to dobry argument dla mniejszości kwestionującej np. selektywne wyłączenie prawa poboru (wyrok SA w Katowicach z 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt V AGa 507/21).

Podsumowując wnioski płynące z aktualnego orzecznictwa, można wskazać, że:

- art. 20 k.s.h. jest normą bezpośrednio stosowaną przez sądy,

- nierówne traktowanie musi być oceniane przez pryzmat „takich samych okoliczności”,

- interes spółki może uzasadniać odstępstwa od równości,

- brak realnego uzasadnienia ekonomicznego może prowadzić do eliminacji uchwały z obrotu prawnego.

Precyzja w zaskarżaniu

W rzeczywistych sporach zarzut naruszenia art. 20 k.s.h. pojawia się przede wszystkim przy podejmowaniu uchwał przez zgromadzenie wspólników lub walne zgromadzenie spółki kapitałowej. Dotyczy to zwłaszcza decyzji, które zmieniają zakres praw określonych osób – na przykład poprzez przyznanie dodatkowych uprawnień wybranej grupie albo ograniczenie praw innych uczestników spółki.

Szczególne znaczenie ma sytuacja, w której uchwała prowadzi do zmiany umowy spółki bądź statutu. Wówczas zastosowanie znajdują przepisy przewidujące kwalifikowaną większość głosów (art. 246 § 3 oraz art. 415 § 3 k.s.h.). Podwyższone progi głosowania pełnią funkcję ochronną, jednak w przypadku gdy wspólnik lub akcjonariusz większościowy ma wymaganą przepisami większość, mechanizmy te mogą okazać się nieskuteczne.

Nieważność czy uchylenie?

Jeżeli uchwała budzi wątpliwości co do zgodności z prawem, wspólnikom przysługują dwa podstawowe instrumenty jej kwestionowania: powództwo o stwierdzenie nieważności oraz powództwo o uchylenie uchwały (art. 249 i 252 oraz art. 422 i 425 k.s.h.). Na marginesie należy zaznaczyć, że w przypadku uchwał organów innych niż zgromadzenie – a więc zarządu czy rady nadzorczej – dopuszczalne jest ich podważenie w drodze powództwa o ustalenie, opartego na art. 189 k.p.c. w związku z art. 58 k.c. Taką możliwość potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z 18 września 2013 r. (sygn. akt III CZP 13/13).

W codziennej ocenie sporów kapitałowych powstaje pytanie, który tryb zaskarżenia jest właściwy w razie naruszenia art. 20 k.s.h. Jeżeli uchwała pozostaje w sprzeczności z ustawą, zasadne wydaje się sięgnięcie po powództwo o stwierdzenie jej nieważności. Ten tryb opiera się na bardziej jednoznacznym kryterium – sprzeczności z przepisem prawa. Część doktryny dopuszcza jednak możliwość kwalifikowania naruszenia zasady równego traktowania jako podstawy do uchylenia uchwały, zwłaszcza gdy można je ocenić jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i zmierzające do pokrzywdzenia wspólnika lub akcjonariusza (art. 249 § 1 oraz art. 422 § 1 k.s.h.). W tym przypadku sąd dokonuje szczegółowej, bardziej ocennej analizy okoliczności sprawy.

Istnienie dwóch trybów zaskarżania zwiększa praktyczną ochronę wspólników, ale rodzi też pytania natury systemowej. Jeżeli uchwała narusza wprost przepis ustawy, logiczne wydaje się sięgnięcie po powództwo o stwierdzenie nieważności, czyli instrument przewidziany dla aktów sprzecznych z prawem. Powództwo o uchylenie powinno natomiast służyć eli­minowaniu uchwał formalnie zgodnych z prawem,ale budzą­cych zastrzeżenia z innych względów” – na przykład etycznych czy związanych z zasadami lojalności korporacyjnej. Każdorazowo konieczna jest zatem staranna kwalifikacja naruszenia oraz wybór właściwego trybu ochrony, co ma kluczowe znaczenie dla skuteczności dochodzenia praw akcjonariusza lub wspólnika.