Czym w praktyce jest absolutorium
Najprościej rzecz ujmując, absolutorium oznacza potwierdzenie, że postępowanie danego członka organu w ocenianym okresie zostało zaakceptowane przez wspólników (akcjonariuszy). Co w ostatecznym rozrachunku może stanowić podstawę zwolnienia członka organu zarówno z odpowiedzialności organizacyjnej jak też odpowiedzialności odszkodowawczej względem spółki za szkody wyrządzone jej w danym okresie. Pamiętać przy tym należy, że zwolnienie nie ma charakteru absolutnego, gdyż obejmuje wyłącznie działania lub zaniechania, które były wspólnikom (akcjonariuszom) znane. Dodatkowo wspólnicy (akcjonariusze) powinni posiadać informacje pozwalające im na ocenę legalności i gospodarczej opłacalności działań i zaniechań objętych absolutorium. W odmiennym przypadku, a więc gdy istotne informacje zostały ukryte bądź zniekształcone, względnie przedstawione w sposób uniemożliwiający ocenę legalności lub gospodarczego uzasadnienia postępowania członka organu, samo formalne nawet udzielenie absolutorium nie zamyka spółce drogi do pociągnięcia członka organu do odpowiedzialności.
Kiedy udzielenie absolutorium może być błędem
Nie powinno budzić wątpliwości, że udzielenie absolutorium jest ryzykowne wówczas, gdy istnieją poważne zastrzeżenia co do legalności albo gospodarczego uzasadnienia postępowania członka organu. Chodzi zwłaszcza o sytuacje, gdy postępowanie członka organu było sprzeczne z prawem lub umową spółki (statutem), skutkując wyrządzeniem spółce szkody. Przy czym bez znaczenia pozostaje, że szkoda ma charakter materialny czy niematerialny. Szkoda może przejawiać się w szczególności akceptacją działania polegającego jedynie na bezproduktywnym konsumowaniu majątku spółki, czy nawet podporządkowania sposobu zarządzania spółką wyłącznie oczekiwaniom i zamierzeniom wspólnika większościowego, a nie interesom spółki. Postępowanie członka organu powinno się bowiem charakteryzować odpowiednim stopniem staranności i lojalności wobec spółki, a nie jej poszczególnych wspólników (akcjonariuszy).
Oceniając prawidłowość postępowania członka organu pamiętać należy, że nie narusza on obciążającego go obowiązku staranności, jeżeli działa lojalnie wobec spółki i w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, a więc zgodnie z tzw. business judgement rule. Oznacza to, że nie każda błędna decyzja członka organu uzasadnia odmowę udzielenia mu absolutorium, ale też nie każda błędna decyzja jest możliwa do obrony z odwołaniem się do ryzyka biznesowego i business judgement rule. Ocena poprawność wykonania przez członków organu obciążających ich obowiązków powinna również obejmować treść wspólnego celu wspólników, a więc celu, który towarzyszył wspólnikom (akcjonariuszom) przy zawiązaniu spółki. Wspólny cel wspólników powinien bowiem zostać uwzględniany przy ustalaniu cel samej spółki i jej interesu.
Kiedy odmowa udzielenia absolutorium może okazać się bezzasadna
Wspólnicy (akcjonariusze) nie mogą swobodnie odmówić udzielenia absolutorium członkowi organu. W szczególności odmowa nie powinna opierać się wyłącznie na przyczynach niezwiązanych z postępowaniem danej osoby jako członka organu. Uchwała absolutoryjna pozostaje bowiem uchwałą organu właścicielskiego i jako taka podlega ocenie z punktu widzenia przesłanek jej zaskarżenia przewidzianych w KSH, w tym zgodności z dobrymi obyczajami i interesem spółki. W praktyce oznacza to, że odmowa udzielenia absolutorium członkowi organu, który wykonywał swoje obowiązki prawidłowo, a więc w sposób lojalny i w interesie spółki, może zostać oceniona jako uchwała wadliwa. Z tego też względu jako wadliwa może zostać uznana uchwała odmawiająca udzielenia absolutorium wyłącznie z uwagi na osobiste uprzedzenia bądź animozje pomiędzy uczestnikami spółki.
Odmowa udzielenia absolutorium i jej skutki
Odmowa udzielenia absolutorium nie stanowi sama w sobie ani przyczyny wygaśnięcia mandatu członka organu, ani też nie stanowi okoliczności przesądzającej o konieczności odwołania danej osoby z pełnionej funkcji. Powyższe nie zmienia faktu, że bezzasadna odmowa udzielenia absolutorium może zostać uznana za decyzję szkodliwą dla samej spółki. Bezpodstawna odmowa udzielenia absolutorium może bowiem prowadzić do naruszenia dobrego imienia spółki, wizerunku jej i jej organów oraz osiągniętej przez spółkę pozycji i renomy na rynku, godząc w interesy majątkowe i niemajątkowe spółki. Nie można również zapominać, że członek organu, któremu bezpodstawnie odmówiono udzielenia absolutorium może wystąpić z powództwem odszkodowawczym, w związku z naruszeniem jego dóbr osobistych.
Nad własnym absolutorium się nie głosuje
Pamiętać należy także o ograniczeniach dotyczących samego głosowania nad uchwałą absolutoryjną. Mianowicie wspólnik (akcjonariusz) nie może głosować nad uchwałą dotyczącą jego odpowiedzialności wobec spółki, a więc m.in. uchwałą o udzieleniu mu absolutorium. W praktyce ograniczenie to bywa często pomijane, zwłaszcza w spółkach o skoncentrowanej strukturze właścicielskiej.
Jawność jako podstawa decyzji o udzieleniu absolutorium
Zasadniczym problemem z punktu widzenia zasadności udzielenia absolutorium pozostaje to, czy wspólnicy (akcjonariusze) dysponuje wystarczającymi informacjami do dokonania rzetelnej oceny postępowania członka organu. Jeżeli informacje udzielone wspólnikom (akcjonariuszom) odzwierciedlają sposób wykonywania obowiązków przez członka organu, a ewentualne kontrowersje w tym zakresie zostały wyjaśnione, udzielenie absolutorium wydaje się być postępowaniem zasadnym. W odmiennym przypadku, a więc, gdy istnieją poważne wątpliwości co do zgodności postępowania członka organu z prawem lub z interesem spółki, albo istnieją sygnały świadczące o zatajeniu istotnych okoliczności bądź ich zniekształceniu, udzielenie absolutorium może okazać się aktem przedwczesnym, a nawet szkodliwym dla samej spółki, czy nawet pośrednio jej wspólników (akcjonariuszy). W takich sytuacji zasadnym może okazać się odłożenie decyzji o udzieleniu absolutorium.
Czy udzielić zatem należy absolutorium?
Na tak postawione pytanie nie jest możliwe udzielenie jednoznacznej odpowiedzi, gdyż ocena w tym zakresie wymaga uwzględnienia wielu czynników i zależy zasadniczo od stanu faktycznego określonego przypadku. Tym niemniej, co do zasady, absolutorium powinno zostać udzielone wtedy, gdy można rozsądnie przyjąć, że członek organu wykonywał obowiązki w sposób zgodny z prawem i umową (statutem) spółki oraz w sposób ekonomicznie uzasadniony. W odmiennym przypadku zasadność udzielenia absolutorium może okazać się wątpliwa. Najbardziej ryzykowne wydają się przy tym podejścia skrajne, polegające bądź to na automatycznym udzielaniu absolutorium, bądź też instrumentalnej odmawianie jego udzielenia z powodów pozamerytorycznych. Bez wątpienia odmowa udzielenia absolutorium powinna zostać odpowiednio uzasadniona z punktu widzenia dowodowego i ewentualnej konieczności prowadzenia w przyszłości sporu z członkiem organu, któremu nie udzielono absolutorium, lub wspólnikiem go popierającym.
autor: Kamil Jurkowski, radca prawny w Krzysztof Rożko i Wspólnicy Kancelaria Prawna
