W ostatnich latach transakcje finansowe coraz wyraźniej znajdują się w obszarze zainteresowania administracji podatkowej. Jednocześnie rozwijają się narzędzia analityczne służące do oceny ich rynkowości, a kierunki przeprowadzania takich analiz zostały szerzej opisane między innymi w wytycznych OECD oraz raporcie Forum Cen Transferowych dotyczącym transakcji finansowych. W rezultacie ocena rynkowości nie powinna ograniczać się do formalnego opisania transakcji. Dotyczy to nie tylko pożyczek i kredytów, lecz również poręczeń i gwarancji.

Gwarancja finansowa najczęściej pojawia się wtedy, gdy podmiot z grupy zabezpiecza spłatę zobowiązania zaciągniętego przez inną spółkę wobec banku. Finansujący może wówczas dochodzić należności również od gwaranta, jeżeli dłużnik nie wykona swojego zobowiązania. Gwarancje mogą zabezpieczać także inne zobowiązania, na przykład należyte wykonanie kontraktu. Dalsze rozważania odnoszą się jednak przede wszystkim do gwarancji finansowych, dla których punktem odniesienia są warunki pozyskania finansowania oraz ryzyko stron. Wytyczne OECD ujmują gwarancję finansową jako prawnie wiążące zobowiązanie gwaranta do wykonania określonego zobowiązania dłużnika, jeżeli dłużnik sam go nie wykona.

Taka transakcja często bywa opisana w umowie kredytowej jednym paragrafem, a sama gwarancja może zostać udzielona bez wynagrodzenia. Nie oznacza to jednak, że pozostaje obojętna z perspektywy cen transferowych. Wartość transakcji kontrolowanej odpowiada w tym przypadku sumie gwarancyjnej, a próg dokumentacyjny dla transakcji finansowych wynosi co do zasady 10 mln zł. Sam brak przepływu pieniężnego nie przesądza zatem o braku transakcji ani obowiązków dokumentacyjnych i raportowych.

Rynkowość opłaty gwarancyjnej

Pryncypialna zasada w cenach transferowych mówi, że podmioty powiązane zobowiązane są realizować między sobą transakcje na warunkach, jakie byłyby zaakceptowane przez podmioty niepowiązane. Pierwszym punktem odniesienia może być poziom opłat stosowanych w porównywalnych transakcjach rynkowych (realizowanych między niezależnymi podmiotami). Nie zawsze jednak odpowiednie dane są dostępne lub wystarczająco porównywalne. Wówczas ocena powinna uwzględniać także to, jaką korzyść z gwarancji uzyskuje dłużnik lub jakie ryzyko przejmuje gwarant.

Nie istnieje uniwersalna opłata gwarancyjna. Na jej poziom mogą wpływać między innymi sytuacja finansowa dłużnika, wiarygodność i zdolność finansowa gwaranta, kwota i okres zabezpieczenia, zakres odpowiedzialności, warunki finansowania oraz inne ustanowione zabezpieczenia. Znaczenie ma również to, czy gwarancja rzeczywiście zmieniła sytuację dłużnika, czy tylko formalnie potwierdziła wsparcie, którego mógł on oczekiwać z racji przynależności do grupy.

Wytyczne OECD oraz raport Forum Cen Transferowych, dotyczące transakcji finansowych, wskazują kilka podejść służących ustaleniu lub weryfikacji rynkowej opłaty. W praktyce najczęściej rozważa się metodę porównywalnej ceny niekontrolowanej, metodę dochodową, określaną jako yield approach, oraz metodę kosztową, czyli cost approach. Wybór powinien wynikać z okoliczności transakcji i dostępności wiarygodnych danych.

Metoda porównywalnej ceny niekontrolowanej (PCN)

Pierwszym rozwiązaniem, które zwykle przychodzi na myśl przy ustalaniu rynkowej opłaty gwarancyjnej, jest porównanie jej z cenami stosowanymi w podobnych transakcjach pomiędzy podmiotami niepowiązanymi. W przypadku gwarancji wewnątrzgrupowych znalezienie wiarygodnego porównania jest jednak często utrudnione, a wręcz niemożliwe.

Podmioty udzielające gwarancji w ramach grup kapitałowych zazwyczaj nie świadczą analogicznych usług na rzecz niezależnych przedsiębiorstw. Z kolei beneficjent gwarancji może zweryfikować, czy otrzymywał podobne zabezpieczenia od podmiotów niepowiązanych, na przykład banków lub innych instytucji finansowych, chociaż nawet w takim przypadku konieczna jest jednak ostrożna ocena porównywalności. Gwarancja bankowa jest produktem oferowanym w ramach profesjonalnej działalności finansowej, natomiast gwarancja wewnątrzgrupowa wynika z relacji istniejących pomiędzy podmiotami powiązanymi i może pełnić odmienną funkcję ekonomiczną. Różnice mogą dotyczyć także celu zabezpieczenia, zakresu odpowiedzialności, sytuacji stron oraz warunków, w jakich gwarancja została udzielona.

Ograniczona jest również dostępność zewnętrznych danych o gwarancjach zawieranych pomiędzy niezależnymi przedsiębiorstwami. Warunki takich transakcji są zwykle ustalane indywidualnie i rzadko podawane do publicznej wiadomości. Na poziom opłaty wpływają między innymi sytuacja finansowa dłużnika, wiarygodność i zdolność finansowa gwaranta, kwota i okres zabezpieczenia, zakres odpowiedzialności oraz pozostałe ustanowione zabezpieczenia.

Na pierwszy rzut oka pomocnym źródłem informacji mogłyby być tabele opłat i prowizji publikowane przez banki. Ich przydatność jest jednak często pozorna. Tabele te wskazują zazwyczaj standardowe stawki ofertowe, a nie ceny rzeczywiście ustalone po analizie sytuacji konkretnego klienta i negocjacjach warunków gwarancji. Nie uwzględniają również w sposób wystarczający takich elementów, jak wiarygodność finansowa dłużnika, kwota i okres zabezpieczenia, zakres odpowiedzialności gwaranta czy pozostałe ustanowione zabezpieczenia. Gwarancja bankowa ma przy tym inny charakter ekonomiczny niż gwarancja wewnątrzgrupowa, ponieważ jest udzielana w ramach profesjonalnej działalności finansowej i wyceniana z uwzględnieniem specyfiki instytucji regulowanej. Z tego względu ogólnodostępne tabele publikowane przez banki zazwyczaj nie pozwalają samodzielnie potwierdzić rynkowego poziomu opłaty gwarancyjnej.

Metoda dochodowa (yield approach)

Metoda dochodowa patrzy na gwarancję z perspektywy jej beneficjenta. Jej punktem wyjścia jest korzyść, którą dłużnik uzyskał dzięki formalnemu otrzymaniu zabezpieczenia. Najbardziej intuicyjnym przykładem jest obniżenie oprocentowania. Porównuje się wówczas koszt finansowania, jaki dłużnik poniósłby bez gwarancji, z kosztem finansowania dostępnego po jej udzieleniu.

Różnica nie jest jednak automatycznie należnym wynagrodzeniem gwaranta, wyznacza raczej jej maksymalną wysokość. Gdyby opłata gwarancyjna pochłaniała całą „oszczędność odsetkową”, dłużnik znalazłby się w takim samym położeniu jak bez gwarancji i nie miałby ekonomicznej motywacji do zawarcia transakcji.

Przy ustalaniu korzyści dłużnika należy pamiętać, że korzystniejsze warunki finansowania mogą częściowo wynikać już z samej przynależności do grupy kapitałowej. Bank może bowiem oczekiwać, że istotna dla grupy spółka otrzyma wsparcie również bez formalnej gwarancji.

Korzyść dłużnika nie zawsze przyjmuje postać niższych odsetek. Gwarancja może umożliwić pozyskanie większej kwoty, wydłużenie okresu finansowania albo uzyskanie warunków, których spółka nie otrzymałaby samodzielnie. Takie efekty trudniej wyrazić w jednej stawce procentowej, lecz nie powinny być pomijane tylko dlatego, że oprocentowanie pozostaje zbliżone.

Metoda kosztowa (cost approach)

Metoda kosztowa odwraca perspektywę. Nie pyta, ile zyskał dłużnik, lecz jakie ryzyko przyjął gwarant i jakiego minimalnego wynagrodzenia oczekiwałby niezależny podmiot za jego ponoszenie.

W jednym z wariantów podejście to opiera się na oszacowaniu oczekiwanej straty, uwzględniając przy tym prawdopodobieństwo niewykonania zobowiązania przez dłużnika, możliwą stopę odzysku oraz ekspozycję objętą gwarancją. Analizie może też podlegać kapitał potrzebny do pokrycia ryzyka związanego z udzieleniem poręczenia. Są to elementy modelu, a nie gotowy wzór dający w każdych okolicznościach tę samą odpowiedź.

Podejście kosztowe wyznacza co do zasady dolną granicę opłaty gwarancyjnej. Niezależny gwarant oczekiwałby bowiem wynagrodzenia, które co najmniej uwzględnia ryzyko poniesienia straty w przypadku niewykonania zobowiązania przez dłużnika.

Gwarancje nieodpłatne

W praktyce gwarancje wewnątrzgrupowe bywają udzielane również bez wynagrodzenia. Brak opłaty nie oznacza automatycznie, że warunki transakcji są nierynkowe. Nie przesądza jednak również, że takie rozliczenie w każdym przypadku będzie uzasadnione. Ocena powinna uwzględniać okoliczności konkretnej transakcji, w szczególności korzyść uzyskaną przez beneficjenta gwarancji oraz ryzyko przejmowane przez gwaranta.

W określonych sytuacjach formalna gwarancja może nie prowadzić do istotnej poprawy warunków finansowania albo może jedynie potwierdzać wsparcie wynikające z relacji istniejących w grupie. Znaczenie mogą mieć również inne zabezpieczenia, wzajemny charakter gwarancji czy sytuacja finansowa stron. Okoliczności te automatycznie nie uzasadniają nieodpłatności, ale powinny zostać uwzględnione przy ocenie, czy niezależne podmioty w porównywalnej sytuacji przewidziałyby wynagrodzenie.

Z drugiej strony sam brak obniżenia oprocentowania może nie wystarczać do uznania, że gwarancja nie ma wartości. Mogła ona umożliwić uzyskanie finansowania, zwiększyć jego wysokość albo wpłynąć na pozostałe warunki umowy. Istotna jest również zdolność finansowa gwaranta do wykonania zobowiązania. Zabezpieczenie udzielone przez podmiot, który nie dysponuje odpowiednimi środkami, może mieć dla finansującego inną wartość niż gwarancja podmiotu o silnej pozycji finansowej.

Nieodpłatność gwarancji może także wymagać odrębnej oceny na gruncie podatku dochodowego, w tym pod kątem ewentualnego przychodu z nieodpłatnych świadczeń. Zagadnienie to powinno być analizowane jednak indywidualnie.

Prawidłowe rozpoznanie

Pierwszym krokiem nie jest wybór modelu wyceny, lecz prawidłowe rozpoznanie transakcji. Warto ustalić, czy spółka otrzymuje lub udziela gwarancji, jakie zobowiązania są nią objęte, jaka jest suma gwarancyjna, czy przewidziano wynagrodzenie oraz jaki rzeczywisty skutek ekonomiczny zabezpieczenie wywołuje po obu stronach.

Dopiero na tej podstawie można ocenić, która metoda najlepiej odpowiada konkretnej sytuacji. PCN opiera się na cenach stosowanych w porównywalnych transakcjach rynkowych. Yield approach, czyli podejście dochodowe, koncentruje się na korzyści dłużnika, natomiast cost approach, czyli podejście kosztowe, uwzględnia ryzyko gwaranta. Każda z tych metod przedstawia inną perspektywę i może znaleźć zastosowanie w zależności od charakteru gwarancji oraz dostępnych danych.

Nie istnieje jedna metoda, która byłaby właściwa dla każdej gwarancji, ani obowiązek równoległego stosowania kilku podejść. Wybór powinien odpowiadać charakterowi transakcji, rzeczywistemu zakresowi korzyści i ryzyka, warunkom ekonomicznym oraz dostępności wiarygodnych danych. Kluczowe jest, aby zastosowana metoda została dobrana z należytą starannością, a jej wybór i przyjęte założenia znajdowały uzasadnienie w okolicznościach konkretnej gwarancji.

autor: Jakub Malij, starszy specjalista ds. cen transferowych w Sendero Tax & Legal