Postępowania restrukturyzacyjne zwykle są postrzegane przez pryzmat sytuacji dłużnika – to jego trudności finansowe stanowią punkt wyjścia dla całego postępowania, którego celem, niezależnie od wybranego trybu restrukturyzacji, jest zawarcie przez dłużnika układu z wierzycielami. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel musi pozostawać w tym procesie jedynie biernym uczestnikiem. Prawo restrukturyzacyjne przyznaje wierzycielowi szereg uprawnień pozwalających wpływać na przebieg postępowania oraz finalny kształt układu. Uprawnienia te pozostają jednak znacznie mniej obecne w powszechnej świadomości uczestników obrotu gospodarczego niż instrumenty ochrony dłużnika, podczas gdy umiejętne korzystanie przez wierzycieli z przysługujących im uprawnień może pozwolić na skuteczniejszą ochronę ich interesów.
Prawo głosu nad układem
Podstawowym uprawnieniem wierzyciela jest oczywiście prawo głosu nad układem. Znając treść propozycji układowych, wierzyciel może zatem zdecydować, czy je poprzeć, czy też opowiedzieć się przeciwko ich przyjęciu. Prawo to nie ma jednak charakteru absolutnego – ustawa przewiduje przypadki, w których prawo głosu zostaje wyłączone. Dotyczy to przede wszystkim wierzycieli powiązanych z dłużnikiem w rozumieniu art. 116 prawa restrukturyzacyjnego – zarówno osobiście (np. małżonek, krewny lub powinowaty w linii prostej), jak i organizacyjnie lub kapitałowo (np. spółka powiązana z dłużnikiem lub osoby uprawnione do jej reprezentacji). Prawo głosu jest wyłączone także w odniesieniu do wierzytelności nabytych po otwarciu postępowania w drodze indosu lub przelewu, z wyjątkiem postępowania o zatwierdzenie układu.
Przedstawienie propozycji układowych
Przed głosowaniem nad układem wierzyciel lub wierzyciele dysponujący łącznie ponad 30 proc. sumy wierzytelności mogą złożyć własne wierzycielskie propozycje układowe, określając w nich sposób restrukturyzacji zobowiązań dłużnika. Jeżeli zostanie zgłoszonych kilka propozycji, wszystkie podlegają głosowaniu, a za przyjęte uznaje się propozycje, które uzyskały największe poparcie wierzycieli, ustalane z uwzględnieniem sumy przysługujących im wierzytelności. Uprawnienie to pozwala zatem wierzycielom nie tylko odnosić się do propozycji przedstawionych przez dłużnika (tj. głosować za lub przeciwko takim propozycjom), lecz także aktywnie przedstawić własną, konkurencyjną koncepcję restrukturyzacji jego zobowiązań, która może następnie uzyskać poparcie w ramach głosowania przez wierzycieli.
Szczególne rozwiązanie przewidziano natomiast w postępowaniu restrukturyzacyjnym dotyczącym deweloperów. W tym przypadku propozycje układowe mogą zgłosić również nabywcy, jeżeli ich liczba stanowi co najmniej 20 proc. ogólnej liczby nabywców w ramach przedsięwzięcia deweloperskiego prowadzonego przez dłużnika. Ustawodawca wprowadził tutaj jednak dodatkową cezurę czasową – uprawnienie to może zostać wykonane w terminie 30 dni od dnia otwarcia postępowania.
Obowiązki informacyjne nadzorcy układu
Wierzyciel nie musi biernie oczekiwać na informacje dotyczące sytuacji majątkowej dłużnika oraz możliwości wykonania układu, lecz może aktywnie działać w celu ich pozyskania. Aby świadomie zagłosować nad propozycjami układowymi, powinien bowiem dysponować informacjami pozwalającymi na podjęcie racjonalnej ekonomicznie decyzji co do kierunku głosu. Z tego względu ustawodawca przyznał wierzycielom w postępowaniu o zatwierdzenie układu prawo żądania od nadzorcy informacji niezbędnych do podjęcia takiej decyzji. Nadzorca ma obowiązek ich udzielenia, o ile mieszczą się w ustawowym zakresie, z wyłączeniem informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Ustawa nie określa jednak terminu realizacji tego obowiązku, ale z uwagi na wymóg należytej staranności nadzorca powinien odpowiedzieć niezwłocznie, aby wierzyciel mógł uwzględnić uzyskane informacje przy podejmowaniu decyzji co do głosu nad układem.
Rada wierzycieli
Grupa co najmniej trzech wierzycieli albo wierzyciel lub wierzyciele posiadający łącznie co najmniej 20 proc. sumy wierzytelności (z wyłączeniem niektórych grup wierzycieli) mogą również wystąpić z wnioskiem o powołanie rady wierzycieli, czyli kolegialnego organu działającego w imieniu wszystkich wierzycieli dłużnika. Uprawnienie to nie znajduje jednak zastosowania w postępowaniu o zatwierdzenie układu. W pozostałych postępowaniach restrukturyzacyjnych wniosek ten można złożyć na każdym etapie postępowania restrukturyzacyjnego, ponieważ ustawodawca nie przewidział w tym zakresie sztywnego terminu. W przypadku wystąpienia z takim wnioskiem sędzia komisarz niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia, ustanawia radę wierzycieli.
Choć więc rada wierzycieli jest co do zasady organem fakultatywnym (o potrzebie jej powołania decyduje sędzia komisarz), to w przypadku złożenia przez uprawnionych wierzycieli wniosku spełniającego wymogi formalne sędzia komisarz jest zobowiązany do ustanowienia rady wierzycieli. W praktyce oznacza to, że wierzyciele dysponują instrumentem pozwalającym im samodzielnie doprowadzić do powołania rady wierzycieli, a tym samym uzyskać większy wpływ na przebieg postępowania restrukturyzacyjnego.
Jednocześnie wierzyciel lub wierzyciele mający co najmniej 20 proc. sumy wierzytelności przysługujących wierzycielom będącym uczestnikami postępowania (z wyłączeniem określonych grup wierzycieli) mogą wnioskować o powołanie wskazanego wierzyciela na członka rady wierzycieli. Sędzia komisarz jest związany takim wnioskiem, chyba że zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że wskazany wierzyciel nie będzie należycie pełnił obowiązków członka rady wierzycieli.
Jeżeli natomiast wierzyciel lub wierzyciele występujący z takim wnioskiem posiadają co najmniej dwie piąte sumy wierzytelności przysługujących wierzycielom będącym uczestnikami postępowania, ich uprawnienie jest szersze – mogą wskazać po jednym kandydacie na członka rady wierzycieli na każdą piątą część posiadanych wierzytelności. Oznacza to, że wraz ze wzrostem udziału wierzycieli popierających danego kandydata w ogólnej sumie wierzytelności rośnie również ich wpływ na skład rady wierzycieli.
Jakie są natomiast uprawnienia rady wierzycieli? Po pierwsze, radzie przysługują szerokie kompetencje kontrolne i opiniodawcze – może ona zajmować stanowisko bądź wyrażać opinię we wszystkich istotnych kwestiach dotyczących postępowania restrukturyzacyjnego, a przy tym może również żądać wyjaśnień od dłużnika, nadzorcy i zarządcy, badać księgi i dokumenty przedsiębiorstwa dłużnika (w zakresie nienaruszającym jednak tajemnicy przedsiębiorstwa), badać stan funduszów masy układowej lub sanacyjnej, a więc pośrednio kontrolować wpływy i wydatki dłużnika, a także racjonalność jego gospodarki finansowej.
Po drugie, w określonych sytuacjach z mocy prawa wymagana jest również zgoda rady na dokonanie przez dłużnika określonych czynności, w szczególności mogących prowadzić do zmniejszenia lub obciążenia majątku dłużnika. Dotyczy to m.in. obciążenia składników masy układowej lub sanacyjnej hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności nieobjętej układem, przeniesienia własności rzeczy lub prawa na zabezpieczenie takiej wierzytelności, a także obciążenia składników masy układowej lub sanacyjnej innymi prawami. Zgoda rady wierzycieli jest również wymagana w przypadku zaciągania kredytów lub pożyczek oraz zawarcia umowy dzierżawy przedsiębiorstwa dłużnika lub jego zorganizowanej części albo innej podobnej umowy. Czynności te mogą bowiem istotnie wpływać na sytuację majątkową dłużnika, a tym samym na możliwość zaspokojenia wierzycieli. Wymóg uzyskania zgody rady wierzycieli pełni więc funkcję kontrolną, ograniczając możliwość podejmowania przez dłużnika określonych działań bez uwzględnienia interesów wierzycieli.
Rada może także przedstawić własne propozycje układowe. Oznacza to, że jeśli odpowiednia większość wierzycieli uzgodni sposób zakończenia postępowania, możliwe jest zawarcie układu bez udziału dłużnika lub w określonych sytuacjach nawet wprost wbrew niemu.
Powołanie nadzorcy lub zarządcy
Wsparcie wierzycieli może być również kluczowe dla zmiany nadzorcy sądowego lub zarządcy. Sąd dokonuje takiej zmiany na wniosek dłużnika, do którego dołączono pisemną zgodę wierzyciela lub wierzycieli posiadających łącznie więcej niż 30 proc. sumy wierzytelności. Analogiczne poparcie wierzycieli jest wymagane w przypadku powołania określonej osoby do pełnienia funkcji nadzorcy sądowego w przyspieszonym postępowaniu układowym lub postępowaniu układowym, a także zarządcy w postępowaniu sanacyjnym.
Jeszcze dalej idące kompetencje w tym zakresie przysługują radzie wierzycieli – może ona doprowadzić do zmiany nadzorcy sądowego albo zarządcy i wskazać osobę, która ma objąć tę funkcję, o ile spełnia ona wymagania określone w ustawie.
W tym przypadku uchwała rady wierzycieli podlega jednak nieco bardziej restrykcyjnym wymogom dotyczącym większości niż w przypadku pozostałych uchwał rady. Sąd zasadniczo może odmówić powołania wskazanej przez radę osoby jedynie wyjątkowo, w sytuacjach określonych w ustawie.
Podsumowanie
Choć powyższe uprawnienia nie wyczerpują katalogu instrumentów przysługujących wierzycielom, to już one same, w przypadku ich aktywnego wykonywania, mogą istotnie wzmocnić pozycję wierzyciela w toku postępowania restrukturyzacyjnego. Wierzyciel nie musi zatem pozostawać jedynie biernym uczestnikiem postępowania, oczekującym na przedłożenie przez dłużnika propozycji układowych. Przeciwnie – może podejmować szereg działań w celu ochrony swoich interesów i aktywnie wpływać na przebieg postępowania, korzystając z przysługujących mu instrumentów prawnych.
autorzy: Kamil Strus, adwokat, partner w Kancelarii Groele i Wspólnicy sp.k.; Weronika Kukla, aplikant adwokacki w Kancelarii Groele i Wspólnicy sp.k.
